ΛΕΟΝ ΤΡΟΤΣΚΙ: Η ΚΑΜΠΥΛΗ ΤΗΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ (1923)

Προλογίζοντας το έργο του Μαρξ "Οι ταξικοί αγώνες στη Γαλλία", ο Ένγκελς έγραψε:

"Αξιολογώντας τα γεγονότα και τις ακολουθίες τους στην καθημερινή ιστορία, δεν θα είναι ποτέ δυνατόν σε κανένα να φτάσει πίσω στις τελικές οικονομικές αιτίες. Ακόμη και σήμερα, που οι εξειδικευμένες τεχνικές της τυπογραφίας μας παρέχουν τόσο πλούσιο υλικό, ακόμη και στην ίδια την Αγγλία παραμένει αδύνατο να παρακολουθήσει κανείς την καθημερινή κίνηση της βιομηχανίας και του εμπορίου στην παγκόσμια αγορά, και τις αλλαγές που συμβαίνουν στις μεθόδους παραγωγής, με ένα τέτοιο τρόπο ώστε να είναι σε θέση να βγάλει το γενικό συμπέρασμα, σε οποιαδήποτε χρονική στιγμή, από αυτούς τους πολύπλοκους και συνεχώς μεταβαλλόμενους παράγοντες. Από αυτούς τους παράγοντες, οι πιο σημαντικοί, λειτουργούν γενικά σε συμφωνία για μεγάλο χρονικό διάστημα και εν κρυπτώ προτού βγουν στην επιφάνεια ξαφνικά και βίαια.

“Μια λεπτομερής διερεύνηση της οικονομικής ιστορίας μιας δεδομένης περιόδου ποτέ δε μπορεί να είναι σύγχρονη. Μπορεί να γίνει μόνο σε μια επόμενη φάση, αφού πρώτα έχουν συλλεχθεί και εξεταστεί όλα τα στοιχεία για τα γεγονότα που έχουν συμβεί. Η στατιστική είναι εδώ ένα αναγκαίο βοήθημα, αλλά πάντα έρχεται καθυστερημένη. Για το λόγο αυτό, είναι απαραίτητη στην παρούσα ιστορική περίοδο, μόνο για να μελετήσει τον πιο αποφασιστικής σημασίας παράγοντα σαν μια σταθερά, να μελετήσει την οικονομική κατάσταση που υπήρχε στην αρχή της υπό μελέτη περιόδου σαν δεδομένη και αμετάβλητη για ολόκληρη την περίοδο, ή αλλιώς να υπογραμμίσει εκείνες τις αλλαγές στη δεδομένη κατάσταση, όπως αυτές προβάλουν ξεκάθαρα μπροστά μας από τα γεγονότα, και όπως, κατά συνέπεια, μπορούν παρόμοια να ειδωθούν καθαρά.

«Ως εκ τούτου, η υλιστική μέθοδος πρέπει συχνά να περιορίζει το ρόλο της στην ανίχνευση των πολιτικών συγκρούσεων πίσω  από την πάλη μεταξύ των συμφερόντων των κοινωνικών τάξεων και των στρωμάτων των τάξεων που εμπλέκονται σαν αποτέλεσμα της οικονομικής ανάπτυξης και να δείξει τα συγκεκριμένα κόμματα σαν περισσότερο ή λιγότερο ικανοποιητικούς πολιτικούς εκφραστές αυτών των ίδιων τάξεων και των στρωμάτων των τάξεων. Είναι εμφανές ότι αυτή η αναπόφευκτη άγνοια των ταυτόχρονων αλλαγών στην οικονομική κατάσταση, της ίδιας της βάσης όλων των υπό διερεύνηση εξελισσόμενων καταστάσεων, πρέπει να είναι μια πηγή λαθών.»

Οι ιδέες αυτές που σχηματοποιήθηκαν από τον Ένγκελς λίγο πριν το θάνατό του, δεν αναπτύχθηκαν παραπέρα από κανένα άλλο. Σύμφωνα με όσα θυμάμαι, σπάνια γίνεται έστω και μια αναφορά σε αυτές, πολύ σπανιότερα από όσο θα έπρεπε. Ακόμη περισσότερο, το νόημα τους φαίνεται να έχει διαφύγει από πολλούς Μαρξιστές. Η εξήγηση για το γεγονός αυτό, μπορεί να βρεθεί άλλη μια φορά στις αιτίες που υποδείχθηκαν από τον Ένγκελς, οι οποίες αμβλύνουν κάθε είδους τετελεσμένης οικονομικής ερμηνείας της σύγχρονης ιστορικής περιόδου.

Ο προσδιορισμός των υπόγειων διεργασιών και ωθήσεων που η οικονομία μεταδίδει στην πολιτική, είναι ένας πολύ δύσκολος στόχος, που δεν μπορεί να κατακτηθεί ολοκληρωτικά. Όμως, η ερμηνεία των πολιτικών φαινομένων δεν μπορεί να αναβληθεί, λόγου του ότι η μάχη δεν μπορεί να περιμένει. Από αυτό απορρέει η αναγκαιότητα να καταφεύγουμε για την καθημερινή πολιτική δράση σε ερμηνείες που είναι τόσο γενικές, και οι οποίες μέσα από την μακροχρόνια χρήση τους μετατρέπονται σε αυταπόδεικτες αλήθειες.

Όσο η πολιτική θα συνεχίζει να εξελίσσεται με τις ίδιες μορφές, μέσα από τις ίδιες Τράπεζες, και σχεδόν με την ίδια ταχύτητα, δηλαδή όσο η συσσώρευση της οικονομικής ποσότητας δεν έχει μετατραπεί σε πολιτική ποιότητα, αυτός ο τύπος των γενικευμένων διακηρύξεων "τα συμφέροντα των αστών", “ο ιμπεριαλισμός", "ο φασισμός" εξυπηρετούν ακόμα λίγο η πολύ το σκοπό τους: να μην ερμηνεύουν ένα πολιτικό γεγονός πλήρως και λεπτομερώς, αλλά να το ανάγουν σε ένα οικείο κοινωνικό τύπο, ο οποίος είναι, φυσικά, πραγματικά ανεκτίμητης σημασίας.

Αλλά όταν παρατηρείται μια σοβαρή αλλαγή στην κατάσταση (και τις περισσότερες φορές παρατηρείται μια απότομη αλλαγή) αυτές οι γενικές ερμηνείες αποκαλύπτουν την πλήρη ανεπάρκειά τους και μετατρέπονται ολοκληρωτικά σε κοινοτοπίες χωρίς περιεχόμενο. Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι εντελώς αναγκαίο να εξετάσουμε την κατάσταση αναλυτικά, πολύ βαθύτερα, με σκοπό να καθορίσουμε την ποιοτική πλευρά, και αν είναι δυνατό, να μετρήσουμε επίσης ποσοτικά τις επιδράσεις της οικονομίας στην πολιτική. Αυτές οι "επιδράσεις" αντιπροσωπεύουν τη διαλεκτική μορφή των "στόχων" που προέρχονται από το δυναμικό υπόβαθρο και υποβάλλονται για λύση στην σφαίρα του εποικοδομήματος. Οι ταλαντώσεις του οικονομικού εκκρεμούς (άνθηση, ύφεση, κρίση) σηματοδοτούν, όλες μαζί και η κάθε μία χωριστά, περιοδικές επιδράσεις που δημιουργούν άλλοτε ποσοτικές και άλλοτε ποιοτικές αλλαγές, καθώς και νέους σχηματισμούς στο πεδίο της πολιτικής.

Τα οφέλη της άρχουσας τάξης, ο κρατικός προϋπολογισμός, τα ημερομίσθια, η ανεργία, το εξαγωγικό εμπόριο κ.λπ., είναι στενά συνδεδεμένα με το οικονομικό εκκρεμές και με τη σειρά τους ασκούν την πιο άμεση επίδραση στην πολιτική. Αυτό το γεγονός από μόνο του είναι αρκετό για να κάνει κάποιο να καταλάβει πόσο σημαντικό και ωφέλιμο είναι να παρακολουθούμε βήμα προς βήμα την ιστορία των πολιτικών κομμάτων, των κρατικών οργανισμών κ.λπ. σε σχέση με τους κύκλους της καπιταλιστικής ανάπτυξης.

Αυτό σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι ισχυριζόμαστε ότι αυτοί οι κύκλοι μπορούν να εξηγήσουν τα πάντα. Κάτι τέτοιο αποκλείεται, μόνο και μόνο επειδή αυτοί οι κύκλοι από μόνοι τους δεν είναι θεμελιώδεις, αλλά παράγωγα οικονομικά φαινόμενα. Ξεδιπλώνονται στη βάση της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων έχοντας σα μέσο τις σχέσεις της αγοράς. Όμως οι κύκλοι εξηγούν πολλά πράγματα, καθώς σχηματίζουν μέσω της αυτόματης ταλάντωσης, ένα αναπόφευκτο διαλεκτικό ελατήριο στο μηχανισμό της καπιταλιστικής κοινωνίας. Το σημείο καμπής του εμπορικο-βιομηχανικού εκκρεμούς μας φέρνει πλησιέστερα στα κρίσιμα κομβικά σημεία του ιστού της ανάπτυξης των πολιτικών τάσεων, της νομοθεσίας και κάθε μορφής ιδεολογίας.

Όμως ο καπιταλισμός δεν χαρακτηρίζεται μόνο από την περιοδική επανεμφάνιση των κύκλων, αλλιώς αυτό που θα συνέβαινε θα ήταν μια πολύπλοκη επανάληψη και όχι μια δυναμική εξέλιξη. Οι εμποροβιομηχανικοί κύκλοι έχουν διαφορετικό χαρακτήρα σε διαφορετικές περιόδους. Η κυρίαρχη διαφορά μεταξύ τους καθορίζεται από τις ποσοτικές αλληλεξαρτήσεις, μεταξύ των κρίσεων και των περιόδων άνθησης σε κάθε συγκεκριμένο κύκλο. Αν η άνθηση επανέλθει με ένα πλεόνασμα από την καταστροφή ή από τη στενότητα που υπήρξε κατά τη διάρκεια της προηγούμενης κρίσης, τότε η καπιταλιστική ανάπτυξη κινείται ανοδικά. Αν η κρίση, η οποία σηματοδοτεί καταστροφή ή σε κάθε περίπτωση στενότητα στις παραγωγικές δυνάμεις, ξεπερνά σε ένταση την επερχόμενη άνθηση, τότε έχουμε σαν αποτέλεσμα μια πτώση στην οικονομία. Τέλος, αν οι εντάσεις των κρίσεων και των ανθήσεων προσεγγίζουν η μία την άλλη, τότε το αποτέλεσμα είναι μια προσωρινή και στάσιμη ισορροπία στην οικονομία. Αυτό είναι σε γενικές γραμμές το σχήμα.

Στην ιστορία παρατηρούμε ότι οι ομογενείς κύκλοι ομαδοποιούνται σε σειρές. Υπάρχουν ολόκληρες εποχές καπιταλιστικής ανάπτυξης όπου ένας αριθμός κύκλων χαρακτηρίζεται από απότομες ανθήσεις και από ασθενικές βραχυχρόνιες κρίσεις. Σαν αποτέλεσμα έχουμε μια απότομα ανοδική κίνηση της βασικής καμπύλης της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Υπάρχουν εποχές στασιμότητας όταν η καμπύλη αυτή, ενώ περνά μέσα από σχεδόν κυκλικές ταλαντώσεις, παραμένει στο ίδιο σχεδόν επίπεδο για δεκαετίες. Και τελικά, κατά τη διάρκεια συγκεκριμένων ιστορικών περιόδων, η βασική καμπύλη, ενώ περνά όπως πάντα μέσα από κυκλικές ταλαντώσεις, βυθίζεται προς τα κάτω συνολικά, σηματοδοτώντας την παρακμή των παραγωγικών δυνάμεων.

Είναι ήδη δυνατόν να θέσουμε ένα a priori αξίωμα, ότι οι εποχές της ενεργητικής καπιταλιστικής ανάπτυξης πρέπει να έχουν χαρακτηριστικά γνωρίσματα στην πολιτική, τη νομοθεσία, τη φιλοσοφία, στη ποίηση, εντελώς διαφορετικά από αυτά των εποχών της στασιμότητας ή της καθοδικής πορείας της οικονομίας. Ακόμη περισσότερο, μια μετάβαση από μια εποχή αυτού του είδους σε μια διαφορετική, πρέπει φυσικά να δημιουργεί τις μεγαλύτερες αναταραχές στις σχέσεις μεταξύ των τάξεων και μεταξύ των κρατών. Στο Τρίτο Διεθνές Συνέδριο της Κομιντέρν έπρεπε να τονίσουμε αυτό το σημείο, στην πάλη ενάντια στην καθαρά μηχανιστική αντίληψη της καπιταλιστικής αποσύνθεσης που τώρα βρίσκεται σε πλήρη ανάπτυξη. Αν οι περιοδικές αντικαταστάσεις των "κανονικών" ανθήσεων από τις "κανονικές" κρίσεις βρίσκουν την αντανάκλαση τους σε όλες τις σφαίρες της κοινωνικής ζωής, τότε μια μετάβαση από μια εποχή ολοκληρωτικής άνθισης σε μια εποχή παρακμής, η αντίστροφα, εγκυμονεί τις μεγαλύτερες ιστορικές αναταράξεις. Και δεν είναι δύσκολο να δείξουμε ότι, σε πολλές περιπτώσεις ξέσπασαν επαναστάσεις και πόλεμοι ακριβώς στην οριακή γραμμή μεταξύ δύο διαφορετικών εποχών οικονομικής ανάπτυξης, δηλαδή στην τομή δύο διαφορετικών τμημάτων της καπιταλιστικής καμπύλης. Το να αναλύσουμε ολόκληρη τη σύγχρονη ιστορία από αυτή τη σκοπιά, είναι στα αλήθεια ένας από τους πιο ευχάριστους στόχους του διαλεκτικού υλισμού.