Η Δομή                                                                                              

Σύμφωνα με αυτή τη συμμετρικά σχεδιασμένη δομή, ένας μεγάλος οικονομικός κύκλος αποτελείται περίπου από πέντε μικρούς κύκλους, και επιπλέον, οι μισοί από αυτούς έχουν τον χαρακτήρα της άνθησης και οι άλλοι μισοί της κρίσης, με όλα τα αναγκαία μεταβατικά στάδια. Ο στατιστικός καθορισμός των μεγάλων κύκλων που προτάθηκαν από τον καθηγητή Kondratiev θα έπρεπε να τύχει προσεκτικής εξέτασης και όχι εύκολης αποδοχής, σε σχέση τόσο με περιπτώσεις ξεχωριστών χωρών, όσο και της παγκόσμιας αγοράς σαν ένα σύνολο. Είναι ήδη δυνατόν να αντικρούσουμε εκ των προτέρων την προσπάθεια του καθηγητή Kondratiev να εφεύρει εποχές που τις ονομάζει μεγάλους κύκλους με τον ίδιο "αυστηρά θεμιτό ρυθμό" που παρατηρείται στους μικρούς κύκλους. Είναι μια εντελώς λαθεμένη γενίκευση από μια τυπική αναλογία. Η περιοδική επανεμφάνιση των μικρών κύκλων καθορίζεται από το εσωτερικό δυναμικό των καπιταλιστικών δυνάμεων και εμφανίζεται πάντα και παντού από τη στιγμή που γεννιέται η αγορά.

Σε ότι αφορά τα μεγάλα τμήματα της καμπύλης της καπιταλιστικής ανάπτυξης (πενήντα χρόνια), τα οποία ο καθηγητής Kondratiev αδικαιολόγητα προτείνει να καθοριστούν επίσης σαν κύκλοι, ο χαρακτήρας τους και η διάρκειά τους δεν καθορίζονται από την εσωτερική αλληλεπίδραση των καπιταλιστικών δυνάμεων αλλά από εκείνες τις εξωτερικές συνθήκες που μέσα από τα κανάλια τους κινείται η καπιταλιστική ανάπτυξη. Η κατάκτηση από τον καπιταλισμό νέων χωρών και ηπείρων, η ανακάλυψη νέων φυσικών πόρων και ακριβώς μετά από αυτά, εκείνα τα μεγάλα γεγονότα του "εποικοδομήματος", όπως οι πόλεμοι και οι επαναστάσεις, καθορίζουν το χαρακτήρα και την αντικατάσταση των ανοδικών, στάσιμων και καθοδικών περιόδων της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Αλλά πάνω σε ποιο μονοπάτι θα πρέπει να γίνει αυτή η διερεύνηση;

Το πρώτο μέρος του σκοπού μας είναι ο καθορισμός της καμπύλης της καπιταλιστικής ανάπτυξης στις μη περιοδικές (βασικές) και στις περιοδικές (δευτερεύουσες) φάσεις της, και στις διάφορες χώρες των σημείων κρούσης, σε σχέση με τα δικά μας ενδιαφέροντα και σε σχέση με ολόκληρη την παγκόσμια αγορά. Από την στιγμή που θα έχουμε την πλήρη καμπύλη (η μέθοδος καθορισμού της είναι, φυσικά, ένα ειδικό ζήτημα, που σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να χαρακτηριστεί απλό, αλλά ανήκει στο πεδίο των οικονομικο-στατιστικών τεχνικών), μπορούμε να τη χωρίσουμε σε περιόδους, ανάλογα με τη γωνία ανόδου ή καθόδου σε σχέση με τον άξονα πάνω σε ένα διάγραμμα. Με τον τρόπο αυτό μπορούμε να έχουμε ένα γραφικό σχήμα της οικονομικής ανάπτυξης, δηλαδή το χαρακτηρισμό της "πραγματικής βάσης όλων των εξελισσόμενων διαδικασιών που υπόκεινται σε εξέταση" (Ένγκελς).

Ανάλογα με την ακρίβεια και τη λεπτομέρεια της μελέτης μας, μπορούμε να δημιουργήσουμε μια σειρά από τέτοια γραφήματα: για τη γεωργική παραγωγή, για τη βαριά βιομηχανία κ.λπ. Χρησιμοποιώντας το γράφημα αυτό σα σημείο εκκίνησης, πρέπει στη συνέχεια να το συγχρονίσουμε με τα πολιτικά γεγονότα (με την πιο πλατειά έννοια του όρου) και μπορούμε μετά να ψάξουμε, όχι μόνο για την είδηση - ή για να το πούμε πιο προσεκτικά, για την αλληλεπίδραση μεταξύ των ευκρινώς σκιαγραφημένων εποχών της κοινωνικής ζωής και των απότομα εκφραζόμενων τμημάτων της καπιταλιστικής ανάπτυξης - αλλά επίσης και για εκείνες τις υπόγειες ωθητικές δυνάμεις που απελευθερώνουν τα γεγονότα.

Σε αυτή τη διαδρομή φυσικά δεν είναι καθόλου δύσκολο να πέσουμε στην πιο χυδαία σχηματοποίηση και, πάνω από όλα, να αγνοήσουμε τη δυναμική εσωτερική αντίδραση και ακολουθία των ιδεολογικών διαδικασιών, να ξεχάσουμε δηλαδή το γεγονός ότι η οικονομία είναι αποφασιστική μόνο σε τελική ανάλυση. Δεν έχουμε άλλωστε έλλειψη  λαθεμένων συμπερασμάτων που έχουν βγει με τη Μαρξιστική μέθοδο! Αλλά η άρνηση εξ’ αιτίας του γεγονότος αυτού, της διατύπωσης του ζητήματος με τον τρόπο που περιγράφεται παραπάνω, ("μυρίζει οικονομίστικη λογική") είναι η απόδειξη πλήρους ανικανότητας κατανόησης της ουσίας του Μαρξισμού, ο οποίος αναζητά τις αιτίες των αλλαγών του κοινωνικού εποικοδομήματος στις αλλαγές στα οικονομικά θεμέλια και πουθενά αλλού.

Με τον κίνδυνο να αντιμετωπίσουμε τη θεωρητική οργή των πολέμιων του "οικονομισμού" (και εν μέρει με σκοπό να προκαλέσουμε την οργή τους) παρουσιάζουμε ένα σχηματικό γράφημα που απεικονίζει αυθαίρετα μια καμπύλη καπιταλιστικής ανάπτυξης για μια περίοδο 90 ετών, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί παραπάνω. Η γενική κατεύθυνση της βασικής καμπύλης καθορίζεται από το χαρακτήρα των επιμέρους συμπεριλαμβανομένων καμπυλών από τις οποίες αποτελείται. Στο σχήμα αυτό διακρίνονται ξεκάθαρα τρεις περίοδοι: είκοσι χρόνια μικρής βαθμιαίας καπιταλιστικής ανάπτυξης (τμήμα Α-Β), σαράντα χρόνια ενεργητικής ανόδου (τμήμα Β-Γ), και τριάντα χρόνια παρατεταμένης κρίσης και παρακμής (τμήμα Γ-Δ). Αν εισάγουμε σε αυτό το διάγραμμα τα πιο σημαντικά ιστορικά γεγονότα της αντίστοιχης περιόδου, τότε η σχηματική αντιπαράθεση των κυρίαρχων πολιτικών γεγονότων με τις μεταβολές της καμπύλης είναι από μόνη της αρκετή να μας δώσει μια ιδέα των ανεκτίμητων σημείων εκκίνησης των ερευνών του ιστορικού υλισμού.

Ο παραλληλισμός των πολιτικών γεγονότων και των οικονομικών μεταβολών είναι φυσικά πολύ σχετικός. Σα γενικός κανόνας, το "εποικοδόμημα" καταχωρεί και αντανακλά νέους σχηματισμούς στην οικονομική σφαίρα μόνο μετά από αξιοσημείωτη καθυστέρηση. Όμως αυτός ο κανόνας πρέπει να εξεταστεί διεξοδικά μέσα από συγκεκριμένες έρευνες εκείνων των πολύπλοκων αλληλοεπιδράσεων, τους οποίους παρουσιάζουμε εδώ σε γραφική απεικόνιση.

Στην τελευταία αναφορά του Τρίτου Διεθνούς Συνεδρίου, παρουσιάσαμε την άποψή μας με συγκεκριμένα ιστορικά παραδείγματα από την εποχή της επανάστασης του 1848, την εποχή της πρώτης Ρώσικης Επανάστασης (1905) και της περιόδου που βρισκόμαστε σήμερα (1920-21). Παραπέμπουμε τον αναγνώστη σε αυτά τα παραδείγματα. Δεν παρέχουν κάτι το τελειωτικό αλλά, χαρακτηρίζουν αρκετά ικανοποιητικά την εξαιρετικής σημασίας σπουδαιότητα της προσέγγισης που κάνουμε εμείς, πάνω από όλα για την κατανόηση των πιο κρίσιμων αλμάτων της ιστορίας: των πολέμων και των επαναστάσεων. Αν σε αυτή τη μελέτη χρησιμοποιούμε μια καθαρά αυθαίρετη γραφική απεικόνιση, χωρίς να επιχειρούμε να πάρουμε σα βάση οποιαδήποτε πραγματική περίοδο, το κάνουμε για τον απλό λόγο ότι οποιαδήποτε προσπάθεια τέτοιου είδους, θα έμοιαζε πάρα πολύ με μια απερίσκεπτη προσδοκία εκείνων των αποτελεσμάτων που απορρέουν από μια πολύπλοκη και επίπονη διερεύνηση η οποία απομένει να γίνει.

Προς το παρόν, είναι βέβαια ακόμα αδύνατο να προβλέψουμε με ακρίβεια ποια κομμάτια του πεδίου της ιστορίας θα διαφωτιστούν και πόσο ακριβώς φως θα ριχτεί από την υλιστική διερεύνηση, η οποία θα προχωρήσει από μια συγκεκριμένη μελέτη της καπιταλιστικής καμπύλης και της αλληλεπίδρασης με τα υπόλοιπα γεγονότα της κοινωνικής ζωής. Τα οφέλη που μπορεί να αποκτηθούν από το δρόμο αυτό, μπορούν να καθοριστούν μόνο από τα αποτελέσματα της ίδιας αυτής της μελέτης, η οποία θα πρέπει να είναι περισσότερο συστηματική, περισσότερο ακριβής και πλήρης από τις ιστορικές υλιστικές διαδρομές που λαμβάνονται υπόψη εδώ.

Σε κάθε περίπτωση, μια τέτοια προσέγγιση της σύγχρονης ιστορίας υπόσχεται να εμπλουτίσει τη θεωρία του ιστορικού υλισμού με κατακτήσεις πολύ πιο πολύτιμες από τις εξαιρετικά αβέβαιες υποθετικές ταχυδακτυλουργίες που γράφονται με την πένα κάποιων δικών μας μαρξιστών όπου υποτίθεται χρησιμοποίησαν τις αντιλήψεις και την ορολογία της διαλεκτικής μεθόδου, που έχουν μεταφέρει τις μεθόδους του φορμαλισμού στο πεδίο της υλιστικής διαλεκτικής, και έχουν οδηγήσει στην υποβάθμιση του σκοπού, σε απόδοση ορισμών και σε πιο ακριβείς ταξινομήσεις μέσα από τον τεμαχισμό κενών αφαιρέσεων σε τέσσερα ισότιμα κενά μέρη. Έχουν, με λίγα λόγια, ενηλικιώσει το Μαρξισμό με την έννοια των χυδαίων κομψών ιδιομορφιών των επιγόνων του Καντ.;;;

Είναι πράγματι ανόητο να ακονίζουμε ατελείωτα, ξανά και ξανά, ένα εργαλείο, φθείροντας το Μαρξιστικό ατσάλι, όταν ο σκοπός είναι να χρησιμοποιήσουμε αυτό το εργαλείο για την επεξεργασία της πρώτης ύλης. Κατά τη γνώμη μας, αυτό το θέμα θα μπορούσε να μας παρέχει το υποκειμενικό μέσο για την πιο αποδοτική δουλειά στα Μαρξιστικά σεμινάρια του Ιστορικού Υλισμού. Οι ανεξάρτητες έρευνες σε αυτό το ζήτημα θα έριχναν χωρίς αμφιβολία νέο φως ή τουλάχιστον περισσότερο φως, σε μεμονωμένα ιστορικά γεγονότα και ολόκληρες εποχές. Τελικά, η ίδια η μορφή σκέψης με όρους των παραπάνω κατηγοριών, θα μπορούσε να διευκολύνει πολύ τον πολιτικό προσανατολισμό στη σημερινή εποχή, η οποία είναι μια εποχή που αποκαλύπτει πιο ανοικτά από οποιαδήποτε άλλη στο παρελθόν, τη σύνδεση μεταξύ της καπιταλιστικής οικονομίας, η οποία βρίσκεται στην κορύφωση του κορεσμού, και της καπιταλιστικής πολιτικής, η οποία έχει γίνει εντελώς αχαλίνωτη.

Είχα εδώ και καιρό υποσχεθεί να αναπτύξω αυτό το θέμα για τη Vestnik Sotsialistichekoi Akademi. Μέχρι τώρα δεν μπόρεσα να κρατήσω την υπόσχεσή μου εξ’ αιτίας των περιστάσεων. Δεν είμαι σίγουρος ότι θα μπορέσω να την εκπληρώσω στο άμεσο μέλλον. Για το λόγο αυτό ανάγκασα τον εαυτό μου να γράψει αυτό το άρθρο.

Απρίλης 1923