Το κλασσικό έργο του Τρότσκι « Η Προδομένη Επανάσταση»  εκδόθηκε τον Σεπτέμβριο του 1936. Αποτελεί την συστηματικότερη προσπάθεια ανάλυσης των αιτιών του γραφειοκρατικού εκφυλισμού του σοβιετικού καθεστώτος από μαρξιστική σκοπιά και για αυτό πρέπει να μελετηθεί από κάθε επαναστάτη. Εδώ δημοσιεύουμε ένα απόσπασμα από το έργο, στο οποίο ο Τρότσκι εξηγεί τις κοινωνικές αιτίες εμφάνισης και εδραίωσης του γραφειοκρατικού καρκινώματος πάνω στις κοινωνικές βάσεις που εγκαθίδρυσε η μεγάλη επανάσταση του Οχτώβρη του 1917. «Θερμιδώρ» είναι ο μήνας Ιούλιος σύμφωνα με το ημερολόγιο που καθιέρωσε στα πρώτα της βήματα η Γαλλική επανάσταση. Κατά την 9η Θερμιδώρ ανατράπηκε το καθεστώς της αριστερής πτέρυγας των «Ιακωβίνων» με ηγέτη τον Ροβεσπιέρο και στην εξουσία ανέβηκαν οι αντιδραστικοί μεγαλοαστοί...

Ορίσαμε το σοβιετικό Θερμιδώρ σα νίκη της γραφειοκρατίας πάνω στις μάζες. Προσπαθήσαμε να δείξουμε τις ιστορικές συνθήκες αυτής της νίκης. Απ' την επαναστατική πρωτοπορία του προλεταριάτου ένα μέρος απορροφήθηκε μέσα στις υπηρεσίες του Κράτους και σιγά - σιγά εξαχρειώθηκε, ένα άλλο μέρος της χάθηκε στον εμφύλιο πόλεμο  κι άλλο ένα μέρος της εξοβελίστηκε και τσακίστηκε από την γραφειοκρατία. Οι μάζες κουρασμένες και απογοητευμένες, αδιαφορούσαν ολότελα για ότι γινότανε στους κυβερνητικούς κύκλους. Οι συνθήκες αυτές, όσο κι αν είναι σημαντικές, δε φτάνουνε να μας εξηγήσουν πως η γραφειοκρατία κατόρθωσε να υψωθεί πιο πάνω από την κοινωνία και να πάρει για πολύ καιρό στα χέρια της τις τύχες αυτής της κοινωνίας. Όπως και να έχει το πράμα η επιθυμία μόνο της γραφειοκρατίας δε θα ήταν αρκετή για αυτό. Ο σχηματισμός ενός διευθυντικού στρώματος πρέπει να έχει βαθύτερες κοινωνικές αιτίες.

Η κούραση των μαζών και η εξαχρείωση των επαναστατικών στελεχών συντελέσανε και τον 18ο αιώνα στη νίκη των Θερμιδωριανών πάνω στους Ιακωβίνους.  Κάτω όμως από τα φαινόμενα αυτά, προσωρινά στην ουσία, γινότανε μια οργανική και ιστορική μεταβολή βαθύτερη. Οι Ιακωβίνοι είχανε τα στηρίγματά τους στα κατώτερα στρώματα της μικροαστικής τάξης που τα ξεσήκωνε δυνατό κύμα. Η επανάσταση όμως στο 18ο αιώνα, ανάλογα με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, στο τέλος - τέλος δεν μπορούσε παρά να φέρει στην εξουσία την μεγαλοαστική τάξη. Το Θερμιδωρ ήτανε μόνο ένας από τους σταθμούς της αναπόφευκτης αυτής εξέλιξης. Ποια λοιπόν κοινωνική ανάγκη εκφράζει το σοβιετικό Θερμιδώρ;

Σε προηγούμενο κεφάλαιο προσπαθήσαμε να δώσουμε μια προκαταβολική εξήγηση για το θρίαμβο του χωροφύλακα. Τώρα πρέπει να συνεχίσουμε εδώ την ανάλυση για τις συνθήκες του περάσματος από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό και για το ρόλο που παίζει σε αυτό το πέρασμα το Κράτος. Ας παραβάλουμε για άλλη μια φορά τη θεωρία με την πραγματικότητα. «Είναι ανάγκη ακόμη να καταναγκάζουμε την μπουρζουαζία - έγραφε ο Λένιν το 1917 μελετώντας την περίοδο που θα ακολουθούσε την κατάληψη της εξουσίας  -  αλλά το όργανο του καταναγκασμού είναι τώρα πια η πλειοψηφία του πληθυσμού και όχι η μειοψηφία όπως ήταν πάντοτε ως τώρα...Μ' αυτή την έννοια το κράτος αρχίζει να σβήνει...» Με τι εκφράζεται αυτό το σβήσιμο; Πρώτα με το αντί να υπάρχουν «ειδικές αρχές» που ανήκουν στην «προνομιούχα μειονοψηφία» (προνομιούχοι υπάλληλοι του Κράτους, διοίκηση του μόνιμου στρατού) η πλειονοψηφία να μπορεί μόνη της να «εκτελέσει» τις λειτουργίες του καταναγκασμού. Ο Λένιν διατυπώνει πιο κάτω μια θέση που στην αξιωματική της μορφή δεν χωρεί συζήτηση. «Όσο πιο πολύ οι λειτουργίες γίνονται λειτουργίες όλου του λαού τόσο πιο λίγο χρειάζεται αυτή η εξουσία». Η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής εξαφανίζει το κυριότερο καθήκον του κράτους που διαμόρφωσε η ιστορία : την υπεράσπιση των προνομίων της μειοψηφίας ενάντια στην πολύ μεγάλη πλειοψηφία.

Η εξαφάνιση του Κράτους αρχίζει κατά τον Λένιν από την άλλη μέρα κιόλας της απαλλοτρίωσης των απαλλοτριωτών, δηλαδή πριν το νέο καθεστώς καταπιαστεί με τα οικονομικά και εκπολιτιστικά του καθήκοντα. Κάθε επιτυχία στην εκτέλεση αυτών των καθηκόντων είναι κι ένα νέο στάδιο στην απορρόφηση του κράτους μέσα στην σοσιαλιστική κοινωνία. Ο βαθμός αυτής της απορρόφησης είναι ο καλύτερος δείχτης για το βάθος και για την αποτελεσματικότητα της σοσιαλιστικής ανοικοδόμησης. Μπορούμε να διατυπώσουμε ένα κοινωνιολογικό θεώρημα σαν τούτο : Ο καταναγκασμός  που εξασκούν οι μάζες μέσα στο εργατικό κράτος είναι ανάλογος με τις δυνάμεις που τείνουν στην εκμετάλλευση ή στην παλινόρθωση του καπιταλισμού και αντιστρόφως ανάλογος με την κοινωνική αλληλεγγύη και την αφοσίωση στο νέο καθεστώς. Η γραφειοκρατία - με άλλα λόγια -  «οι προνομιούχοι κρατικοί υπάλληλοι και η διοίκηση του μόνιμου στρατού»  - αντιστοιχεί σε μια ιδιαίτερη ποικιλία του καταναγκασμού, που οι μάζες δεν μπορούν ή δεν θέλουν να εφαρμόσουν και που έτσι κι αλλιώς εξασκείται ενάντια στις μάζες. Αν τα δημοκρατικά σοβιέτ είχαν διατηρήσει ίσα με σήμερα τη δύναμή τους και την ανεξαρτησία τους αλλά ταυτόχρονα ήταν υποχρεωμένα να καταφεύγουν στον καταναγκασμό στον ίδιο βαθμό που το έκαναν τα πρώτα χρόνια, αυτό θα ήταν αρκετό να μας ανησυχήσει σοβαρά. Πόσο πιο μεγάλη πρέπει να είναι η ανησυχία μας μπροστά σε μια κατάσταση όπου τα μαζικά σοβιέτ έχουν οριστικά εγκαταλείψει τη σκηνή αφήνοντας τις καταπιεστικές τους λειτουργίες στους Στάλιν - Γιάκοντα και σία. Και τι καταπιεστικές λειτουργίες! Και για να αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε ποια κοινωνική αιτία έχει αυτή η πεισματική ζωτικότητα του κράτους και πάνω από όλα της χωροφυλακοποίησής του ;  Η σπουδαιότητα αυτού του ερωτήματος είναι μονάχη της ολοφάνερη. Σύμφωνα με την απάντηση που θα του δώσουμε θα πρέπει να αναθεωρήσουμε ριζικά τις πατροπαράδοτες ιδέες μας για τη σοσιαλιστική κοινωνία γενικά ή να απορρίψουμε το ίδιο ριζικά τις εκτιμήσεις για την ΕΣΣΔ.

Ας πάρουμε το πρόσφατο φύλλο μιας μοσχοβίτικης εφημερίδας το στερεότυπο χαρακτηριστικό του τωρινού σοβιετικού καθεστώτος, έναν από εκείνους τους χαρακτηρισμούς που τους ξανάλενε κάθε μέρα και τους μαθαίνουν οι μαθητές απ' έξω. «Οι παρασιτικές τάξεις των καπιταλιστών, των γαιοκτημόνων και των πλουσίων χωρικών διαλυθήκανε για πάντα στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Όλη η εθνική οικονομία έχει γίνει σοσιαλιστική και το κίνημα Σταχάνωφ που μεγαλώνει προετοιμάζει τους όρους για το πέρασμα από τον σοσιαλισμό στον κομμουνισμό. « (Πράβντα, 4 Απριλίου 1936). Ο παγκόσμιος Τύπος της Κομμουνιστικής Διεθνούς δε λέει τίποτα διαφορετικό φυσικά. Αν όμως έβαλαν τέρμα «για πάντα» στην εκμετάλλευση, αν η χώρα έχει πραγματικά μπει στο δρόμο του σοσιαλισμού, δηλαδή στην κατώτερη φάση του κομμουνισμού, που οδηγεί στην ανώτερη φάση, δεν απομένει στην κοινωνία τίποτα άλλο παρά να πετάξει κάτω επιτέλους το ζουρλομανδύα του Κράτους. Αντί για αυτό - κι εδώ είναι μια δυσκολονόητη αντίφαση!- το σοβιετικό Κράτος παίρνει όψη γραφειοκρατική και ολοκληρωτική.

Μπορούμε να βρούμε την ίδια τη μοιραία αντίφαση αν θυμηθούμε την τύχη του κόμματος. Το ζήτημα μπαίνει πάνω-κάτω έτσι : Γιατί το 1917 - 1921, όταν οι παλιές κυρίαρχες τάξεις αντιστέκονταν με το όπλο στο χέρι, όταν οι κουλάκοι αρματωμένοι σαμποτάριζαν την άμυνα και τον επισιτισμό της χώρας, γιατί τότε μπορούσαν να συζητούν άφοβα μέσα στο κόμμα όλα τα σοβαρότερα ζητήματα της πολιτικής;  Γιατί σήμερα, μετά το τέλος της επέμβασης, μετά την ήττα των εκμεταλλευτικών τάξεων, μετά τις αναμφισβήτητες επιτυχίες της βιομηχανοποίησης, την κολεχτιβοποίηση της μεγάλης πλειοψηφίας των χωρικών, γιατί δεν μπορούν να δεχτούν την παραμικρή επίκριση στους αμετάθετους κυβερνήτες; Γιατί κάθε μπολσεβίκος που θα κοτούσε, σύμφωνα με το καταστατικό του κόμματος, να ζητήσει τη σύγκληση ενός συνεδρίου θα διαγράφονταν αμέσως από το κόμμα; Κάθε πολίτης που θα διατύπωνε με ακουστή φωνή αμφιβολίες για το αλάθητο του Στάλιν, θα τον μεταχειρίζονταν πάνω - κάτω σαν έναν που θα είχε πάρει μέρος σε μια τρομαχτική συνομωσία; Πως εξηγείται η τρομερή αυτή, η τερατώδης, η ανυπόφορη δύναμη καταπίεσης και αστυνομικού μηχανισμού; Η θεωρία δεν είναι καμιά συναλλαγματική για να μπορεί κανείς να εξαργυρώνει κάθε στιγμή. Αν βρέθηκε να έχει ελλείψεις, σωστό είναι να την αναθεωρήσουμε και να γεμίσουμε τα κενά της. Ας σηκώσουμε το πέπλο και ας φανερώσουμε τις πραγματικές κοινωνικές δυνάμεις που έκαναν να γεννηθεί η αντίφαση ανάμεσα στη σοβιετική πραγματικότητα και στον πατροπαράδοτο μαρξισμό. Όπως και αν έχει, δεν μπορούμε να παραδέρνουμε στα σκοτάδια, ξαναλέγοντας ολοένα τις τελετουργικές φράσεις, που είναι ίσως χρήσιμες στο γόητρο των αρχηγών, αλλά που είναι χαστούκι στην ζωντανή πραγματικότητα. Θα το δούμε αμέσως με ένα πειστικό παράδειγμα.