Ο Χέγκελ

 

Η παλιά διαλεκτική μέθοδος της αιτιότητας, η οποία είχε περιπέσει σε αχρηστία μετά τον μεσαίωνα, αναστήθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα από το μεγάλο Γερμανό φιλόσοφο Χέγκελ (1770-1931). Ο Χέγκελ, ένα από τα πιο εγκυκλοπαιδικά μυαλά της εποχής του, υπέβαλε τις μορφές της τυπικής λογικής σε μια λεπτομερή κριτική και έδειξε τα όρια τους και τη μονομέρεια τους. Ο Χέγκελ έκανε την πρώτη πραγματικά ολοκληρωμένη ανάλυση των νόμων της διαλεκτικής, η οποία αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία αργότερα ο Μαρξ και ο Ένγκελς ανέπτυξαν τη θεωρία του διαλεκτικού υλισμού.



Ο Λένιν χαρακτήρισε τη Χεγκελιανή διαλεκτική σαν την «πλέον κατανοητή, περισσότερο σωστή σε περιεχόμενο και σαν τη βαθύτερη θεωρία της εξέλιξης». Σε σύγκριση με αυτή, κάθε άλλος συλλογισμός ήταν «μονομερής και φτωχός σε περιεχόμενο, που διαστρεβλώνει και ακρωτηριάζει την πραγματική πορεία της ανάπτυξης, η οποία προχωρά με άλματα, καταστροφές ή επαναστάσεις, τόσο στη φύση όσο και στην κοινωνία» (Λένιν, «Κάρλ Μαρξ»).
Η άποψη του Χέγκελ για τα πράγματα ήταν η ακόλουθη:
«Μια εξέλιξη, η οποία φαίνεται να επαναλαμβάνει τα στάδια που ήδη έχει περάσει, στην πραγματικότητα τα επαναλαμβάνει διαφορετικά, σε μια ανώτερη βάση (άρνηση της άρνησης). Είναι μια εξέλιξη σπειροειδής, όχι ευθύγραμμη. Μια εξέλιξη με άλματα, καταστροφές, επαναστάσεις, που διακόπτει τη συνέχεια. Μια εξέλιξη με μετατροπές ποσότητας σε ποιότητας. Η εσωτερική ώθηση της εξέλιξης προκαλείται από τις αντιθέσεις και τη σύγκρουση των διαφορετικών δυνάμεων και τάσεων που δρουν μέσα σε ένα δεδομένο σώμα ή μέσα σε ένα φαινόμενο ή μέσα σε μια δεδομένη κοινωνία. Μια αλληλεξάρτηση και μια στενή αδιάσπαστη σχέση όλων των πλευρών κάθε φαινομένου (καθώς η ιστορία συνέχεια αποκαλύπτει όλο και νέες πλευρές), μια σχέση που προκαλεί μια ομοιόμορφη, νομοτελειακή παγκόσμια εξελικτική διαδικασία κίνησης. Αυτά είναι μερικά από τα στοιχεία της διαλεκτικής σαν μια ανώτερη (από τις συνηθισμένες) θεωρία ανάπτυξης...". (Λένιν, «Καρλ Μαρξ»).
«Αυτή η νέα Γερμανική φιλοσοφία κορυφώθηκε στο Χεγκελιανό σύστημα, Σε αυτό το σύστημα - και εδώ βρίσκεται η μεγάλη του αξία για πρώτη φορά ολόκληρος ο κόσμος (φυσικός, ιστορικός, διανοητικός) εμφανίζεται σαν μια εξελικτική διαδικασία, δηλαδή σε συνεχή κίνηση, αλλαγή, μετασχηματισμό και εξέλιξη. Και έγινε μια προσπάθεια ανίχνευσης της εσωτερικής εκείνης σχέσης, η οποία μετατρέπει όλη αυτή την κίνηση και την εξέλιξη σε ένα ολοκληρωμένο σύνολο. Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, η ιστορία της ανθρωπότητας δεν ήταν πλέον ένας ανεμοστρόβιλος ανόητων πράξεων βίας - αυτό καταδικάστηκε από την ώριμη φιλοσοφική λογική, αλλά οι κριτικές αυτές ξεχάστηκαν πολύ γρήγορα - αλλά μια διαδικασία εξέλιξης του ίδιου του ανθρώπου. Ήταν τώρα καθήκον της διανόησης να ακολουθήσει τις διαβαθμίσεις αυτής της διαδικασίας, διαμέσου όλων των πλάγιων δρόμων της και να αποκαλύψει τους εσωτερικούς νόμους που διέπουν όλα τα φαινομενικά τυχαία γεγονότα». (Φρ. Ένγκελς: «Αντι-Ντύρινγκ»).
Ο Χέγκελ τοποθέτησε ξεκάθαρα το πρόβλημα, αλλά δεν μπόρεσε να το λύσει λόγω των ιδεαλιστικών του αντιλήψεων. Αυτό ήταν κατά τον Ένγκελς «μια τεράστια αποβολή». Παρ1 όλο τον μυστικισμό της, η Χεγκελιανή φιλοσοφία εξήγησε τους πιο σπουδαίους νόμους της διαλεκτικής: την μετατροπή της ποσότητας σε ποιότητα και αντίθετα, την αλληλοδιείσδυση των αντιθέτων και την άρνηση της άρνησης.

Ποιότητα και ποσότητα

«Παρ' όλο το βαθμιαίο του φαινομένου, η μετάβαση από τη μια μορφή κίνησης σε μιαν άλλη, παραμένει πάντα ένα άλμα, μια αποφασιστική αλλαγή». (Φρ. Ένγκελς, «Αντί-Ντύρινγκ»).
Η ιδέα της αλλαγής και της εξέλιξης είναι τώρα γενικά αποδεκτή, αλλά οι μορφές με τις οποίες γίνονται οι αλλαγές στη φύση και την κοινωνία έχουν εξηγηθεί μόνο από τη Μαρξιστική διαλεκτική. Η κοινή άποψη της εξέλιξης, σαν μια ειρηνική, απλή και συνεχής εξέλιξη, είναι μονομερής και λανθασμένη. Στην πολιτική αυτό εκφράζεται με τη θεωρία της βαθμιαίας κοινωνικής αλλαγής, τη βασική θεωρητική πλατφόρμα του ρεφορμισμού.
Ό Χέγκελ ανέπτυξε την ιδέα μιας «κομβικής γραμμής μέτρησης των σχέσεων» στην οποία σε ένα προσδιορισμένο - κομβικό σημείο, η απόλυτη ποσοτική αύξηση ή μείωση προκαλεί ένα ποιοτικό άλμα. Για παράδειγμα, στην περίπτωση του νερού το σημείο βρασμού και το σημείο τήξης είναι τα κομβικά σημεία στα οποία κάτω από ομαλές συνθήκες πίεσης γίνεται το άλμα σε μια νέα κατάσταση και συνεπώς η ποσότητα μετασχηματίζεται σε ποιότητα». (Φρ. Ένγκελς, «Αντι-Ντύρινγκ»)
Έτσι, στο παραπάνω παράδειγμα, ο μετασχηματισμός του νερού από υγρό σε αέριο υδρατμό ή στερεό πάγο, δε γίνεται με μια βαθμιαία εξάτμιση ή πήξη, αλλά γίνεται ξαφνικά, σε μια συγκεκριμένη θερμοκρασία (στους Ο ή 100 βαθμούς Κελσίου). Η συσσωρευμένη επίδραση πολυάριθμων αλλαγών της ταχύτητας των μορίων, προκαλεί τελικά μια αλλαγή στην κατάσταση (μετατροπή της ποσότητας σε ποιότητα).
Παραδείγματα μπορεί να δοθούν παρά πολλά απ' όλους του κλάδους της επιστήμης, από την κοινωνιολογία μέχρι την καθημερινή ζωή (π.χ. το σημείο στο οποίο η πρόσθεση αλατιού αλλάζει τη σούπα από κάτι γευστικό σε κάτι που δεν πίνεται).
Η Χεγκελιανή κομβική γραμμή μέτρησης και ο νόμος της μετατροπής της ποσότητας σε ποιότητα και αντίστροφα, είναι μεγάλης σπουδαιότητας, όχι μόνο για την επιστήμη (όπου, όπως και άλλοι διαλεκτικοί νόμοι, χρησιμοποιούνται ασυνείδητα από επιστήμονες που δε γνωρίζουν τη διαλεκτική), αλλά πάνω απ' όλα για την ανάλυση της ιστορίας της κοινωνίας και του εργατικού κινήματος.

Ο Ένγκελς χαρακτήρισε το νόμο αυτό σαν ένα «εξαιρετικά γενικό νόμο, και για αυτό το λόγο, μακρόπνοο και σπουδαίο νόμο της εξέλιξης της φύσης, της ιστορίας και της σκέψης, ένα νόμο ο οποίος... ισχύει στο βασίλειο των ζώων και των φυτών, στη γεωλογία και τα μαθηματικά, στην ιστορία και τη φιλοσοφία.» (Φρ. Ένγκελς, Αντι-Ντύρινγκ).
Αυτόν τον νόμο, που οι λειτουργίες του παρατηρήθηκαν στη φύση πολύ πριν να καταγραφεί, τον επεξεργάστηκε συνολικά για πρώτη φορά ο Χέγκελ, ο οποίος έδωσε μια ολόκληρη σειρά από συγκεκριμένα παραδείγματα που τα επαναλαμβάνει και ο Ένγκελς στο «Αντι-Ντύρινγκ».
Ο νόμος της άρνησης της άρνησης, εξετάζει τη φύση της εξέλιξης μέσα από μια σειρά αντιθέσεις, οι οποίες φαίνονται να ακυρώνουν ή να αρνούνται μια προηγούμενη θεωρία, γεγονός ή μορφή ύπαρξης, για να αναιρεθούν και οι ίδιες με τη σειρά τους αργότερα. Έτσι η κίνηση, η αλλαγή και η ανάπτυξη, εξελίσσονται μέσα από μια αδιάκοπη σειρά αρνήσεων.
Παρ' όλα αυτά, η άρνηση με τη διαλεκτική της έννοια, δε σημαίνει απλά μια ακύρωση ή διαγραφή, γιατί το προηγούμενο στάδιο ξεπερνιέται και την ίδια στιγμή διατηρείται. Η άρνηση λοιπόν με αυτήν την έννοια είναι ένα εξίσου θετικό και αρνητικό γεγονός.
Ο Χέγκελ δίνει ένα απλό παράδειγμα στο βιβλίο του «Η Φαινομενολογία του Πνεύματος»:
«Το μπουμπούκι εξαφανίζεται όταν αρχίζει η άνθηση και μπορούμε να πούμε ότι η άνθηση αρνήθηκε το μπουμπούκι. Με τον ίδιο τρόπο όταν έρχεται η σειρά του καρπού, η άνθηση μπορεί να εξηγηθεί σαν να είναι μια ψεύτικη μορφή στην ύπαρξη του φυτού, γιατί ο καρπός εμφανίζεται σαν την αληθινή του μορφή στη θέση της άνθησης. Αυτά τα στάδια δεν είναι απλά διαφορετικά, αλλά συμπληρώνουν το ένα το άλλο και την ίδια στιγμή είναι ασυμβίβαστα το ένα με το άλλο. Όμως, η αδιάκοπη λειτουργία της εσωτερικής τους φύσης, τα καθιστά διαφορετικές στιγμές της ίδιας οργανικής ενότητας, όπου δεν αντιτίθενται απλά το ένα στο άλλο, αλλά το ένα είναι τόσο αναγκαίο, όσο και το άλλο. Αυτή η ισοδύναμη αναγκαιότητα όλων των στιγμών, αποτελεί από μόνη της την ίδια τη ζωή του συνόλου»..
Σ αυτή την ατελείωτη διαδικασία αυτοαναίρεσης – εξαφάνισης ορισμένων μορφών και εμφάνισης άλλων - συχνά φαίνεται να συμβαίνει μια επανάληψη μορφών, γεγονότων και θεωριών ήδη ξεπερασμένων. Έτσι, είναι «κοινή αντίληψη» πως η ιστορία επαναλαμβάνεται. Με αυτό το τρόπο οι αντιδραστικοί αστοί ιστορικοί έχουν προσπαθήσει να αποδείξουν πως η ιστορία είναι απλά μια επανάληψη χωρίς νόημα, που προχωρά σε έναν «φαύλο κύκλο».
Η διαλεκτική αντίθετα διακρίνει σε αυτές τις φαινομενικές επαναλήψεις μια πραγματική εξέλιξη, από το κατώτερο στο ανώτερο, μια εξέλιξη στην οποία μια μορφή μπορεί να επαναληφθεί, αλλά μόνο σε ένα ψηλότερο επίπεδο, εμπλουτισμένο από τις προηγούμενες εξελίξεις.
Αυτό μπορεί να γίνει πολύ καθαρά αντιληπτό από την εξέλιξη των ανθρώπινων ιδεών. Ο Χέγκελ έδειξε ότι η φιλοσοφία αναπτύχθηκε μέσα από μια σειρά αντιθέσεων. Η  μια σχολή σκέψης αναιρούσε την άλλη, αλλά συγχρόνως απορροφούσε τις παλιές θεωρίες μέσα στο δικό της σύστημα σκέψης.
Το ίδιο συνέβη και στην εξέλιξη της επιστήμης. Οι αλχημιστές του μεσαίωνα αναζητούσαν τη «φιλοσοφική λίθο», η οποία μπορούσε να μετασχηματίσει απλά μέταλλα (κυρίως το μολύβι) σε χρυσάφι. Εξ’ αιτίας του χαμηλού επιπέδου των παραγωγικών δυνάμεων και της έλλειψης επιστημονικής τεχνικής, εκείνες οι πρώιμες προσπάθειες για τη μεταλλαγή των στοιχείων ήταν στην πραγματικότητα μια ουτοπική φαντασία. Παρ’ όλα αυτά, μέσα από αυτές τις μάταιες προσπάθειες οι αλχημιστές έκαναν μια σειρά σημαντικές ανακαλύψεις για τα χημικά στοιχεία και τις πειραματικές συσκευές. Αυτές αποτέλεσαν αργότερα τη βάση για την ανάπτυξη της σύγχρονης χημείας.
Με την άνοδο του καπιταλισμού, της βιομηχανίας και της τεχνικής, η χημεία έγινε μια επιστήμη που απέρριψε τις παλιές «τρελές» αντιλήψεις για το μετασχηματισμό των στοιχείων (άρνηση της θεωρίας αυτής). Όμως οτιδήποτε ήταν χρήσιμο και επιστημονικά τεκμηριωμένο στις ανακαλύψεις της αλχημείας διατηρήθηκε στη νέα χημεία, η οποία υποστήριξε ότι τα στοιχεία ήταν αμετάβλητα και δεν μπορούν να μετασχηματιστούν το ένα στο άλλο.
Ο 20ος αιώνας έφερε την επανάσταση της επιστήμης και της τεχνολογίας. Η ανακάλυψη της πυρηνικής φυσικής αποκάλυψε πως ένα στοιχείο μπορεί πράγματι να μετασχηματιστεί σε άλλο. Στην πραγματικότητα είναι «θεωρητικά» δυνατό σήμερα να μετατραπεί το μολύβι σε χρυσάφι, αλλά η διαδικασία αυτή είναι πολύ δαπανηρή για να δικαιολογηθεί οικονομικά. Έτσι αυτή η συγκεκριμένη διαδικασία εξέλιξης φαίνεται να έχει διανύσει ολόκληρο κύκλο :
Α) Μεταλλαγή στοιχείων (αλχημεία)
Β) Μη – μεταλλαγή στοιχείων (χημεία)
Γ ) Μεταλλαγή στοιχείων (πυρηνική φυσική).
         Αλλά η επανάληψη είναι μόνο φαινομενική. Στην πραγματικότητα η σύγχρονη επιστήμη, που με μια έννοια ξαναγύρισε στην ιδέα των παλιών αλχημιστών, περικλείει μέσα της όλες τις τεράστιες ανακαλύψεις της επιστήμης του 19ου και του 18ου αιώνα. Έτσι, η μια γενιά στηρίζεται πάνω στους ώμους της άλλης. Ιδέες που έχουν φαινομενικά απορριφθεί ή αναιρεθεί ξαναεμφανίζονται, αλλά σε ανώτερο επίπεδο, εμπλουτισμένες από την προηγούμενη εμπειρία και τις προηγούμενες ανακαλύψεις.
      Η διαλεκτική βασίζεται στον ντετερμινισμό (αιτιολογικό προσδιορισμό). Στην ιδέα δηλαδή ότι τίποτε στη φύση, στην κοινωνία ή στην σκέψη δεν είναι τυχαίο. Ότι τα φαινομενικά «τυχαία»  γεγονότα προκύπτουν μόνο σαν αποτέλεσμα μιας βαθιάς αναγκαιότητας.
    Οι επιπόλαιοι ιστορικοί έγραψαν ότι ο Πρώτος Παγκόσμιος πόλεμος προκλήθηκε από την δολοφονία ενός πρίγκιπα στο Σεράγεβο. Για ένα μαρξιστή αυτό το γεγονός ήταν ένα ιστορικό τυχαίο, με την έννοια ότι το τυχαίο αυτό γεγονός λειτούργησε σαν το πρόσχημα ή σαν καταλύτης για την παγκόσμια σύγκρουση, η οποία είχε γίνει ήδη αναπόφευκτη με τις οικονομικές, τις πολιτικές και τις στρατιωτικές αντιθέσεις του ιμπεριαλισμού. Εάν εκείνη η απόπειρα δολοφονίας είχε αποτύχει, ακόμα κι αν ο πρίγκιπας δεν είχε ποτέ γεννηθεί, ο πόλεμος και πάλι θα γίνονταν στη βάση κάποιου άλλου διπλωματικού προσχήματος. Η αναγκαιότητα θα είχε εκφραστεί μέσα από ένα διαφορετικό «τυχαίο».
   Οτιδήποτε υπάρχει, υπάρχει από αναγκαιότητα. Αλλά με τη σειρά του, οτιδήποτε υπάρχει, είναι καταδικασμένο να χαθεί, να μετασχηματισθεί σε κάτι άλλο. Έτσι αυτό που είναι «αναγκαίο» σε ένα καθορισμένο χρόνο, γίνεται περιττό σε άλλο χρόνο και τόπο. Το κάθε τι γεννά το αντίθετο του, το οποίο προορίζεται να το ξεπεράσει και να το αρνηθεί. Αυτό ισχύει τόσο για μεμονωμένα ζωντανά πράγματα, όσο και για τις ανθρώπινες κοινωνίες.
Κάθε τύπος ανθρώπινης κοινωνίας υπάρχει επειδή είναι αναγκαίος τη δεδομένη στιγμή που γεννιέται: "Καμιά ειδική τάξη πραγμάτων δεν εξαφανίζεται, αν προηγουμένως δεν έχουν αναπτυχθεί όλες οι παραγωγικές δυνάμεις για τις οποίες υπάρχει χώρος μέσα σε αυτήν. Συνεπώς, η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει πάντοτε μόνο τα προβλήματα που μπορεί να λύσει, εφ' όσον εάν κοιτάξουμε πιο προσεκτικά το ζήτημα, θα βρούμε πάντα ότι το ίδιο το πρόβλημα γεννιέται μόνο όταν υπάρχουν οι αναγκαίες υλικές συνθήκες για τη λύση του ή τουλάχιστον βρίσκονται στη διαδικασία του σχηματισμού τους" (Καρλ Μαρξ, «Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας»).
Η δουλεία στις μέρες της, αντιπροσώπευε ένα τεράστιο άλμα μπροστά, ξεπερνώντας τη βαρβαρότητα. Ήταν ένα αναγκαίο στάδιο στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, του πολιτισμού και της ανθρώπινης κοινωνίας. Όπως το τοποθέτησε ο Χέγκελ: "Δεν είναι τόσο πολύ από τη δουλεία, όσο ότι μέσω της δουλείας ο άνθρωπος απελευθερώνεται".
Παρόμοια, ο καπιταλισμός ήταν αρχικά ένα αναγκαίο και προοδευτικό στάδιο της ανθρώπινης κοινωνίας. Εν τούτοις, όπως η δουλεία, ο πρωτόγονος κομμουνισμός και η φεουδαρχία, έτσι και ο καπιταλισμός έχει από καιρό τώρα παύσει να αντιπροσωπεύει ένα αναγκαίο και προοδευτικό κοινωνικό σύστημα. Έχει βυθιστεί μέσα στις βαθιές εσωτερικές αντιθέσεις του και είναι καταδικασμένος να εκθρονιστεί από τις ανερχόμενες δυνάμεις του σοσιαλισμού, που τις αντιπροσωπεύει το σύγχρονο προλεταριάτο. Η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και το εθνικό κράτος –τα α βασικά χαρακτηριστικά της καπιταλιστικής κοινωνίας που αρχικά ήταν ένα μεγάλο βήμα προόδου - τώρα χρησιμεύουν μόνο για να δεσμεύουν και να υποσκάπτουν τις παραγωγικές δυνάμεις και να απειλούν όλα τα επιτεύγματα που έχουν κατακτηθεί στους αιώνες της ανθρώπινης ανάπτυξης.
Ο καπιταλισμός είναι τώρα ένα υπέργηρο και εκφυλισμένο κοινωνικό σύστημα που πρέπει να ανατραπεί και να αντικατασταθεί από το αντίθετο του - τον σοσιαλισμό - αν θέλουμε να επιζήσει ο ανθρώπινος πολιτισμός.
Ο Μαρξισμός είναι ντετερμινιστικός (αιτιολογικά προσδιοριστικός) αλλά όχι φαταλιστικός (μοιρολατρικός), γιατί το ξεπέρασμα των αντιθέσεων της κοινωνίας μπορεί να επιτευχθεί μόνο από ανθρώπους που θα αγωνιστούν συνειδητά για το μετασχηματισμό αυτής της κοινωνίας. Αυτή η πάλη των τάξεων δεν είναι προκαθορισμένη. Το ποιος θα νικήσει εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και η ανερχόμενη επαναστατική τάξη έχει πολλά πλεονεκτήματα απέναντι στις παλιές γερασμένες δυνάμεις της αντίδρασης. Αλλά το αποτέλεσμα εξαρτάται τελικά από το ποια πλευρά έχει την ισχυρότερη θέληση, την καλύτερη οργάνωση και την πιο επιδέξια και αποφασιστική ηγεσία. Η μαρξιστική φιλοσοφία είναι συνεπώς ουσιαστικά ένας οδηγός δράσης: "Οι φιλόσοφοι έχουν μόνο εξηγήσει τον κόσμο με διάφορους τρόπους. Το ζήτημα όμως είναι να τον αλλάξουμε" (Καρλ Μαρξ, «Θέσεις για τον Φόυερμπαχ»).
Η νίκη του σοσιαλισμού θα φέρει ένα νέο και ποιοτικά διαφορετικό στάδιο στην ανθρώπινη ιστορία. Για να είμαστε πιο ακριβείς, θα σηματοδοτήσει το τέλος της προ­ϊστορίας του ανθρώπινου γένους και την αυγή της πραγματικής του ιστορίας. Από την άλλη πλευρά, ο σοσιαλισμός σημαίνει μια επιστροφή στην πρώτη μορφή της ανθρώπινης κοινωνίας - τον πρωτόγονο κομμουνισμό -  αλλά σε ένα ανώτερο επίπεδο, που θα βασίζεται πάνω στα τεράστια επιτεύγματα χιλιάδων ετών ταξικής κοινωνίας, Η οικονομία της υπεραφθονίας θα γίνει δυνατή με την εφαρμογή του σοσιαλιστικού σχεδιασμού στη βιομηχανία, την επιστήμη και την τεχνολογία που δημιουργήθηκαν από τον καπιταλισμό, σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτό με τη σειρά του, θα κάνει μια για πάντα περιττή τη διαίρεση της εργασίας, τη διαφορά μεταξύ πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας, την αντίθεση πόλης και χωριού και τη σπάταλη και βάρβαρη ταξική πάλη. Μόνο έτσι η ανθρωπότητα θα μπορέσει να διαθέσει τους πόρους της για τον εαυτό της. Για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του Φρίντριχ Ένγκελς : "Η ανθρωπότητα θα περάσει από το βασίλειο της αναγκαιότητας, στο βασίλειο της ελευθερίας."