Το νεαρό Σοσιαλδημοκρατικό Κίνημα ήταν ακόμα διασκορπισμένο και σχεδόν χωρίς καμία οργάνωση. Το καθήκον της οργάνωσης και της ενοποίησης των πολυάριθμων τοπικών Σοσιαλδημοκρατικών ομάδων μέσα στη Ρωσία το ανέλαβαν ο Λένιν μαζί με την εξόριστη ομάδα του Πλεχάνωφ «Εργατική Χειραφέτηση». Με την υποστήριξη του Πλεχάνωφ ο Λένιν ίδρυσε μια νέα εφημερίδα, την «Ίσκρα», που έπαιξε το βασικό ρόλο στην οργάνωση και ενοποίηση της γνήσιας μαρξιστικής τάσης.

Όλη η δουλειά της δημιουργίας και της διανομής της εφημερίδας και της διατήρησης μιας ογκώδους αλληλογραφίας με τη Ρωσία ήλθε σε πέρας από το Λένιν και την ακούραστη σύντροφό του Κρούπτσκαγια. Παρόλα τα εμπόδια κατάφερναν να περνούν την «Ίσκρα» λαθραία μέσα στη Ρωσία, όπου είχε ένα εντυπωσιακό αντίκτυπο. Πολύ σύντομα οι πραγματικοί Μαρξιστές ενώθηκαν γύρω από την «Ίσκρα», όπου μέχρι το 1903 είχε ήδη γίνει η πλειοψηφούσα τάση στη Ρώσικη Σοσιαλδημοκρατία.

 Το 1902 ο Τρότσκι έφθασε στο σπίτι του Λένιν στο Λονδίνο και εντάχθηκε στο επιτελείο της «Ίσκρα», δουλεύοντας μαζί με το Λένιν. Αν και ο νεαρός επαναστάτης που είχε μόλις φθάσει από τη Ρωσία δεν το ήξερε, οι σχέσεις στη Συντακτική Επιτροπή ήταν ήδη τεταμένες. Υπήρχαν συνεχείς συγκρούσεις ανάμεσα στο Λένιν και τον Πλεχάνωφ πάνω σε μια σειρά πολιτικών και οργανωτικών  ζητημάτων. Η αλήθεια ήταν ότι οι παλιοί ακτιβιστές της ομάδας «Εργατική Χειραφέτηση» είχαν επηρεασθεί πολύ σοβαρά από την μακρά περίοδο της εξορίας, όταν η δουλειά τους είχε περιορισθεί στην προπαγάνδα, στο περιθώριο του Ρώσικου εργατικού κινήματος.

Ήταν μια μικρή ομάδα διανοουμένων οι οποίοι αναμφίβολα ήταν ειλικρινείς στις επαναστατικές τους προθέσεις αλλά που «κουβαλούσαν» όλες τις συνήθειες της εξορίας και των μικρών κύκλων των διανοουμένων. Πολλές φορές οι μέθοδοι της δουλειάς τους ταίριαζαν περισσότερο σε μία συζητητική ομάδα ή ένα κύκλο προσωπικών φίλων, παρά σε μεθόδους ενός επαναστατικού κόμματος που ο σκοπός του είναι η κατάληψη της εξουσίας.

Ο Λένιν, που έκανε πρακτικά το πιο σημαντικό μέρος αυτής της δουλειάς με τη βοήθεια της Κρούπτσκαγια, αγωνίστηκε ενάντια σε αυτές τις τάσεις, αλλά με πολύ λίγα αποτελέσματα. Είχε εναποθέσει όλες του τις ελπίδες στη σύγκληση ενός συνεδρίου του Κόμματος, στο οποίο η εργαζόμενη βάση θα «έβαζε τάξη στο σπίτι της». Εναπόθεσε πολλές ελπίδες στον Τρότσκι του οποίου η συγγραφική ικανότητα του είχε αποφέρει το παρατσούκλι «Pero» (Πένα). Στην αρχική έκδοση των «Αναμνήσεών» της από το Λένιν, η Κρούπτσκαγια υπογραμμίζει την πολύ καλή γνώμη που ο Λένιν είχε για τον «νεαρό αετό».

Ο Λένιν έψαχνε απελπισμένα για ένα νεαρό ικανό σύντροφο από τη Ρωσία για να τον διορίσει στην Συντακτική Επιτροπή και να άρει το αδιέξοδο με τα παλιότερα μέλη. Η εμφάνιση του Τρότσκι, που είχε αποδράσει πρόσφατα από τη Σιβηρία, έτυχε απόλυτης αποδοχής από τον Λένιν για να κάνει αυτή την αλλαγή.

Ο Τρότσκι, που ήταν τότε μόλις 22 ετών, είχε ήδη αποκτήσει όνομα ως μαρξιστής συγγραφέας. Στις αρχικές εκδόσεις των «Αναμνήσεών» της από το Λένιν, η Κρούπτσκαγια δίνει μία ειλικρινή περιγραφή της ενθουσιώδους στάσης του Λένιν απέναντι στον Τρότσκι. Αφού αυτές οι γραμμές έχουν κοπεί από όλες τις μεταγενέστερες εκδόσεις, τις παραθέτουμε εδώ ολόκληρες:

«Τόσο οι εγκάρδιες συστάσεις του «νεαρού αετού» όσο και η πρώτη συζήτηση έκαναν τον Βλαντιμίρ Ίλιτς να δώσει ιδιαίτερη προσοχή στο νεοφερμένο. Συζήτησε μαζί του για αρκετές ώρες κάνοντας μακρινούς περιπάτους.

Ο Βλαδιμίρ Ίλιτς του ζήτησε τη γνώμη του για την ομάδα που εκφραζόταν από την εφημερίδα «Yazhny Rabochii» (O Νοτιότερος Εργάτης), που υιοθέτησε μία αμφιταλαντευόμενη θέση ανάμεσα στην «Ίσκρα» και τους αντιπάλους της. Ήταν πολύ ευχαριστημένος από τον ξεκάθαρο τρόπο με τον οποίο ο Τρότσκι διατύπωσε τη θέση. Του άρεσε ο τρόπος που ο Τρότσκι ήταν ικανός να αντιληφθεί άμεσα την ουσία των διαφορών και να διακρίνει ανάμεσα από τις στοίβες των «καλοπροαίρετων διακηρύξεων» την επιθυμία τους, κάτω από το πρόσωπο μιας λαϊκής εφημερίδας, να διατηρήσουν την αυτονομία της μικρής τους ομάδας.

Εν τω μεταξύ, ήλθε από τη Ρωσία μια επίμονη έκκληση να σταλεί ο Τρότσκι πίσω. Ο Βλαντιμίρ Ίλιτς τον ήθελε να μείνει στο εξωτερικό και να βοηθήσει στη δουλειά της «Ίσκρα».

Ο Πλεχάνωφ αμέσως είδε τον Τρότσκι με καχυποψία. Τον είδε ως ένα υποστηρικτή του νεαρότερου τμήματος της Συντακτικής Επιτροπής της «Ίσκρα» (Λένιν, Μάρτωφ, Ποτρέσωφ) και ένα μαθητή του Λένιν. Όταν ο Βλαντιμίρ Ίλιτς έστειλε στον Πλεχάνωφ ένα άρθρο του Τρότσκι, αυτός του απάντησε: «Δεν μου αρέσει το γράψιμο της «Πένας» σου». «Το στυλ είναι απλά θέμα εξάσκησης», απάντησε ο Βλαντιμίρ Ίλιτς, «αλλά ο άνθρωπος μαθαίνει εύκολα και θα γίνει πολύ χρήσιμος».»

Το Μάρτη του 1903, ο Λένιν ζήτησε τυπικά την αποδοχή του Τρότσκι ως έβδομο μέλος της Συντακτικής Επιτροπής. Σ’ ένα γράμμα προς τον Πλεχάνωφ έγραψε: «Προτείνω σε όλα τα μέλη της Συντακτικής Επιτροπής την πρόταση για διορισμό της «Πένας» ως πλήρες μέλος της Επιτροπής. (Πιστεύω ότι για το διορισμό είναι αναγκαία όχι μια πλειοψηφούσα αλλά μια ομόφωνη απόφαση). Είμαστε σε μεγάλη ανάγκη για ένα έβδομο μέλους γιατί θα απλοποιήσει την ψηφοφορία (οι έξι δεν βγάζουν πλειοψηφία) και θα ενδυναμώσει την Επιτροπή. Η «Πένα» γράφει σε κάθε τεύχος για αρκετούς μήνες τώρα. Γενικότερα εργάζεται για την «Ίσκρα» πολύ ενεργητικά, δίνοντας διαλέξεις (και με μεγάλη επιτυχία). Για το τμήμα των τοπικών άρθρων και θεμάτων μας θα είναι όχι μόνο πολύ χρήσιμος αλλά απαραίτητος. Είναι αναντίρρητα ένας άνθρωπος με ικανότητα πάνω από το μέσο όρο, πειθώ, ενεργητικότητα και ελπιδοφόρος. Και μπορεί να κάνει μια καλή δουλειά στον τομέα της μετάφρασης και της λαϊκής λογοτεχνίας. Πρέπει να τραβήξουμε τη συμμετοχή νέων δυνάμεων: αυτό θα τους ενθαρρύνει και θα τους παρακινήσει να θεωρήσουν τους εαυτούς τους ως επαγγελματίες αρθρογράφους. Και το γεγονός ότι έχουμε πολύ λίγους τέτοιους είναι ξεκάθαρο : α) στη δυσκολία της εύρεσης μεταφραστών, β) στην έλλειψη άρθρων που ανασκοπούν την εσωτερική κατάσταση και γ) στην έλλειψη της λαϊκής λογοτεχνίας. Είναι στον τομέα της λαϊκής λογοτεχνίας που η «Πένα» θέλει να δοκιμάσει το χέρι του. Πιθανά αντεπιχειρήματα: α)η ηλικία του β) η σύντομη (ίσως) επιστροφή του στη Ρωσία, γ) γράψιμο πολύ «φιγουρατζίδικο», κ.λ.π. Προσθέτω : α) η «Πένα» προτείνεται όχι για ένα ανεξάρτητο πόστο, αλλά για την Επιτροπή. Μέσα σε αυτήν θα αποκτήσει εμπειρία. Έχει αναμφίβολα την αίσθηση ενός ανθρώπου του κόμματος, της τάσης μας. Όσο για τη γνώση και την εμπειρία, αυτά μπορούν να αποκτηθούν. Το ότι δουλεύει σκληρά είναι επίσης αναμφισβήτητο. Είναι αναγκαίο να τον διορίσουμε έτσι ώστε να τον τραβήξουμε και να τον ενθαρρύνουμε…»

Όμως ο Πλεχάνωφ, διαβλέποντας ότι ο Τρότσκι θα υποστήριζε τον Λένιν βάζοντάς τον σε μειοψηφούσα θέση, προέβαλε σθεναρό βέτο στην πρόταση.

«Μετά από αυτό,» προσθέτει η Κρούπτσκαγια, «ο Τρότσκι πήγε στο Παρίσι, όπου άρχισε να προοδεύει με αξιοθαύμαστη επιτυχία.»

Αυτές οι γραμμές από την ισόβια σύντροφο του Λένιν είναι όλες πολύ ενδιαφέρουσες γιατί έχουν γραφεί το 1930, όταν ο Τρότσκι είχε διαγραφεί από το Κόμμα, ζούσε στην εξορία στην Τουρκία και κάτω από ολοκληρωτική απαγόρευση μέσα στη Σοβιετική Ένωση. Μόνο το γεγονός ότι η Κρούπτσκαγια ήταν η χήρα του Λένιν την έσωσε από την οργή του Στάλιν, τουλάχιστον για ένα διάστημα. Αργότερα εξαναγκάσθηκε, κάτω από την αφόρητη πίεση, να σκύψει το κεφάλι της και να αποδεχθεί, παθητικά, τη διαστρέβλωση της ιστορίας, αν και μέχρι το τέλος αρνήθηκε  με σταθερότητα να ενταχθεί στην χορωδία των υμνητών του Στάλιν, ο οποίος στις σελίδες της βιογραφίας της έχει ένα πολύ μικρό ρόλο, κάτι που αντανακλά την πραγματική κατάσταση. Δυστυχώς, αυτή η αρχική συνεργασία ανάμεσα στο Λένιν και τον Τρότσκι, αντιμετώπισε ένα απροσδόκητο εμπόδιο από τη διάσπαση στο Β’ Συνέδριο του Ρώσικου Σοσιαλδημοκρατικού κόμματος.