Την παραμονή του Ρωσο-Ιαπωνικού πολέμου, ολόκληρη η Ρωσία βρισκόταν σ’ ένα προεπαναστατικό αναβρασμό. Το απεργιακό κύμα ακολουθήθηκε από τις σπουδαστικές διαδηλώσεις. Ο αναβρασμός επηρέασε τους φιλελεύθερους αστούς που ξεκίνησαν μια εκστρατεία κινητοποιήσεων, βασισμένων στα «Zemstvos», τις τοπικές επιτροπές στην ύπαιθρο που τους χρησίμευσαν ως πλατφόρμα.

 Το ζήτημα που προέκυψε τότε ήταν το ποια θα πρέπει να είναι η θέση των Μαρξιστών στην εκστρατεία των Φιλελεύθερων. Οι Μενσεβίκοι ήταν υπέρ της ολοκληρωτικής υποστήριξης των Φιλελεύθερων. Οι Μπολσεβίκοι αντιτάχθηκαν ριζικά σε κάθε είδους υποστήριξης στους Φιλελεύθερους και βγήκαν στο δημόσιο προσκήνιο με ισχυρή κριτική απέναντί τους.

Ο Τρότσκι είχε την ίδια θέση με τους Μπολσεβίκους και αυτή η θέση ήταν που τον οδήγησε να «σπάσει» με τους Μενσεβίκους. Από αυτή τη στιγμή, μέχρι το 1917, ο Τρότσκι παρέμεινε οργανωτικά διαχωρισμένος και από τις δύο τάσεις, αν και σε όλα τα πολιτικά ζητήματα ήταν πάντα πιο κοντά με τους Μπολσεβίκους παρά με τους Μενσεβίκους.

Η επαναστατική κατάσταση ωρίμαζε γρήγορα. Οι στρατιωτικές ήττες του τσαρικού στρατού προστέθηκαν στην αυξανόμενη δυσαρέσκεια που τελικά ξέσπασε στη διαδήλωση της 9ης Ιανουαρίου του 1905 στην Πετρούπολη, η οποία και καταστάληκε βιαίως. Αυτό το σημείο ήταν η αφετηρία τη επανάστασης του 1905, στην οποία ο Τρότσκι έπαιξε ένα πρωταγωνιστικό ρόλο.

Ο Ανατόλ Λουνατσάρκσι, ο οποίος εκείνη την εποχή ήταν ένας από τους πιο στενούς συνεργάτες του Λένιν, γράφει στις αναμνήσεις του: «Πρέπει να πω ότι απ’ όλους τους Σοσιαλδημοκράτες ηγέτες του 1905-6 ο Τρότσκι έδειξε χωρίς αμφιβολία, παρά την ηλικία του, να είναι ο καλύτερα προετοιμασμένος. Έφερε λιγότερο απ’ όλους τους άλλους τη στάμπα ενός συγκεκριμένου είδους «εμιγκρέδικης» στενότητας της σκέψης. Κατάλαβε καλύτερα απ’ όλους τι σήμαινε να καθοδηγείς τον πολιτικό αγώνα σε πλατιά εθνική κλίμακα. Βγήκε από την επανάσταση έχοντας αποκτήσει τεράστια δημοτικότητα, ενώ ούτε ο Λένιν ούτε ο Μάρτωφ είχαν κερδίσει τίποτε ουσιαστικό. Ο Πλεχάνωφ έχασε πολύ από το κύρος του  γιατί επέδειξε ημι-φιλελεύθερες τάσεις. Ο Τρότσκι ήταν αυτό που βρέθηκε τότε στην πρώτη γραμμή.» (Αν.Λουνατσάρσκι, «Επαναστατικές Φιγούρες», σελ 61).

Δεν είναι θέμα του παρόντος κειμένου το να αναλύσουμε λεπτομερειακά την επανάσταση του 1905. Ένα από τα καλύτερα βιβλία πάνω σε αυτό το θέμα είναι το βιβλίο του Τρότσκι για το 1905, μία κλασική μαρξιστική εργασία, η αξία της οποίας αυξάνεται από το γεγονός ότι γράφτηκε από έναν από τους πιο διακεκριμένους ηγέτες της επανάστασης.

 

Σε ηλικία μόλις 26 ετών ο Τρότσκι ήταν ο πρόεδρος του Σοβιέτ της Πετρούπολης, το πιο σπουδαίο από τα όργανα τα οποία ο Λένιν τα περιέγραψε ως «εμβρυώδη όργανα της επαναστατικής εξουσίας». Τα πιο πολλά από τα μανιφέστα και τις αποφάσεις του Σοβιέτ ήταν δουλειά του Τρότσκι, ο οποίος έκδωσε επίσης και την εφημερίδα του, την «Ισβέστια». Σε πολλές περιπτώσεις μίλησε για τους Μπολσεβίκους και τους Μενσεβίκους όσο και για το Σοβιέτ ως σύνολο.

Οι Μπολσεβίκοι στην Πετρούπολη είχαν αποτύχει να εκτιμήσουν τη σπουδαιότητα του Σοβιέτ και είχαν αδύναμη αντιπροσώπευση σε αυτό. Ο Λένιν, από την εξορία στη Σουηδία, έγραψε στο Μπολσεβίκικο περιοδικό «Nοvaya Zhizn» (Νέα Ζωή), παρακινώντας τους Μπολσεβίκους να δείξουν περισσότερη προσοχή στο Σοβιέτ, αλλά το γράμμα του δε δημοσιεύθηκε και ήρθε δτο φως τριάντα τέσσερα χρόνια αργότερα.

Αυτή η κατάσταση επρόκειτο να επαναληφθεί σε κάθε κρίσιμη στιγμή στην ιστορία της Ρώσικης επανάστασης, δηλαδή η σύγχυση και ο δισταγμός των ηγετών του Μπολσεβίκικου Κόμματος μέσα στη Ρωσία, όταν έρχονταν αντιμέτωποι με την ανάγκη μιας τολμηρής πρωτοβουλίας, χωρίς το καθοδηγητικό χέρι του Λένιν.

Το 1905 ο Τρότσκι ανέλαβε τη διεύθυνση του περιοδικού «Gazeta» και το μετέτρεψε στην καθημερινή επαναστατική εφημερίδα «Nachalo» («Ξεκίνημα»), που είχε μαζική κυκλοφορία, χρησιμοποιώντας το με στόχο να κάνει κατανοητές τις απόψεις του για την επανάσταση, οι οποίες ήταν κοντά με εκείνες των Μπολσεβίκων και σε πλήρη αντίθεση με το μενσεβικισμό.

Ήταν φυσικό ότι, παρά την οξεία φιλονικία που αναπτύχθηκε στο Β’ Συνέδριο, η δουλειά των Μπολσεβίκων και του Τρότσκι γινόταν από κοινού στην κατεύθυνση της προώθησης της επανάστασης. Έτσι, η «Nachalo» του Τρότσκι και η μπολσεβίκικη «NovayaZhizn», που εκδιδόταν από το Λένιν, εργάσθηκαν αλληλέγγυα, υποστηρίζοντας η μία την άλλη ενάντια στις επιθέσεις της αντίδρασης, χωρίς να εξαπολύουν πολεμικές η μία ενάντια στην άλλη. Μάλιστα το μπολσεβίκικο περιοδικό χαιρέτησε το πρώτο τεύχος του «Nachalo» με τα εξής λόγια:«Το πρώτο τεύχος του «Nachalo» βγήκε. Καλωσορίζουμε ένα νέο σύντροφο στη μάχη. Το πρώτο τεύχος είναι αξιοσημείωτο για την εξαίρετη περιγραφή της απεργίας του Οκτώβρη που γράφηκε από το σύντροφο Τρότσκι.»

 
1906 : Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΣΟΒΙΕΤ, Ο ΤΡΟΤΣΚΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΚΡΑΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ

Ο Λουνατσάρσκι θυμάται ότι όταν κάποιος είπε στο Λένιν για την επιτυχία του Τρότσκι στο Σοβιέτ, το πρόσωπό του σκοτείνιασε για μια στιγμή. Μετά είπε: «Λοιπόν, ο σύντροφος Τρότσκι το κέρδισε αυτό με την ακούραστη και εντυπωσιακή του δουλειά.» Στα μετέπειτα χρόνια ο Λένιν έγραψε θετικά περισσότερο από μία φορά για το «Nachalo» του Τρότσκι το 1905.