Τα χρόνια της αντίδρασης που ακολούθησαν την ήττα του 1905 ήταν μάλλον η πιο δύσκολη περίοδος στην ιστορία του Ρώσικου εργατικού κινήματος. Οι μάζες ήταν εξουθενωμένες από τον αγώνα. Οι διανοούμενοι είχαν αποθαρρυνθεί. Υπήρξε ένα γενικευμένο αίσθημα αποθάρρυνσης, απαισιοδοξίας ακόμα και απελπισίας. Υπήρξαν μάλιστα και πολλές περιπτώσεις αυτοκτονιών.

Σε αυτή τη γενικευμένη αντιδραστική κατάσταση, οι μυστικιστικές και θρησκευτικές ιδέες απλώθηκαν σαν ένα μαύρο σύννεφο πάνω στους κύκλους των διανοουμένων, βρίσκοντας αντανάκλαση μέσα στο εργατικό κίνημα σε μια σειρά προσπαθειών για να αναθεωρηθούν οι φιλοσοφικές ιδέες του Μαρξισμού.

Σε αυτά τα δύσκολα χρόνια, ο Λένιν αφιερώθηκε σ’ ένα αδιάλλακτο αγώνα ενάντια στο ρεφορμισμό, για την υπεράσπιση της μαρξιστικής θεωρίας. Όμως ήταν ο Τρότσκι αυτός που προσέφερε την αναγκαία θεωρητική βάση πάνω στην οποία η Ρώσικη επανάσταση μπόρεσε να αναστηθεί από την ήττα του 1905 και να προχωρήσει προς τη νίκη.

Η ΔΙΑΡΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Η εμπειρία της επανάστασης του 1905 έβγαλε απότομα στην επιφάνεια τις διαφορές μεταξύ Μπολσεβικισμού και Μενσεβικισμού, δηλαδή τη διαφορά μεταξύ του ρεφορμισμού και της επανάστασης, μεταξύ της ταξικής συνεργασίας και του Μαρξισμού.

Η ουσία του προβλήματος ήταν η στάση του επαναστατικού κινήματος απέναντι στα αστικά και τα αποκαλούμενα «φιλελεύθερα» κόμματα. Ήταν πάνω σε αυτό το θέμα που ο Τρότσκι «έσπασε» με τους Μενσεβίκους το 1904. Όπως και ο Λένιν, ο Τρότσκι θεώρησε ανάξια την ταξική συνεργασία του Νταν, του Πλεχάνωφ και των άλλων και τόνισε ότι το προλεταριάτο και η αγροτιά είναι οι μόνες ικανές δυνάμεις να φέρουν την επανάσταση μέχρι το τέλος.

Ακόμα και πριν το 1905, κατά τη διάρκεια των συζητήσεων πάνω στο ζήτημα των ταξικών συμμαχιών, ο Τρότσκι είχε αναπτύξει τις γενικές γραμμές της Θεωρίας της Διαρκούς Επανάστασης, μίας από τις πιο σπουδαίες συνεισφορές στη μαρξιστική θεωρία.

Σε τι συνίσταται όμως αυτή η θεωρία; Οι Μενσεβίκοι υποστήριζαν ότι η Ρώσικη επανάσταση θα έπρεπε να είναι αστικοδημοκρατικής φύσης και ότι η εργατική τάξη δεν θα πρέπει να έχει τη φιλοδοξία να πάρει την εξουσία, αλλά θα πρέπει να υποστηρίξει τη φιλελεύθερη αστική τάξη. Με αυτό το μηχανιστικό τρόπο σκέψης οι Μενσεβίκοι διακωμώδησαν τις ιδέες του Μαρξ για την εξέλιξη της κοινωνίας.

Η μενσεβικική θεωρία των «σταδίων» τοποθετούσε τη σοσιαλιστική επανάσταση στο μακρινό μέλλον. Στο μεσοδιάστημα η εργατική τάξη έπρεπε να συμπεριφερθεί ως παράρτημα της «φιλελεύθερης» αστικής τάξης. Αυτή είναι η ίδια ρεφορμιστική θεωρία που αρκετά χρόνια αργότερα επρόκειτο να οδηγήσει στην ήττα την εργατική τάξη στην Κίνα το 1927, στην Ισπανία το 1936-39, στην Ινδονησία το 1965 και στη Χιλή το 1973.

Ήδη από το 1848 ο Μαρξ παρατήρησε ότι το Γερμανικό αστικό - δημοκρατικό κίνημα ήταν ανίκανο να παίξει ένα επαναστατικό ρόλο στον αγώνα ενάντια στη φεουδαρχία, με την οποία προτίμησε να έλθει σε συμφωνία από το φόβο του επαναστατικού κινήματος των εργατών. Ήταν σε αυτό το σημείο που ο ίδιος ο Μαρξ πρώτος προώθησε το σύνθημα της «Διαρκούς Επανάστασης».

Ακολουθώντας τα βήματα του Μαρξ, ο οποίος είχε περιγράψει το αστικό «δημοκρατικό κόμμα» ως «πολύ πιο επικίνδυνο για τους εργάτες απ’ ότι οι προηγούμενοι φιλελεύθεροι», ο Λένιν εξήγησε ότι η Ρώσικη αστική τάξη, μακριά από τα να γίνει σύμμαχος των εργατών, θα συμπαραταχθεί αναπόφευκτα με την αντεπανάσταση.

"Η αστική τάξη στη συντριπτική της πλειοψηφία,"  έγραψε ο Λένιν το 1905, "αναπόφευκτα θα στραφεί στην αντεπανάσταση και ενάντια στο λαό αμέσως μόλις ικανοποιηθούν τα στενά και ιδιοτελή της συμφέροντα, αμέσως μόλις "οπισθοχωρήσει" από τη συνεπή δημοκρατία (και έχει ήδη οπισθοχωρήσει από αυτήν!). (Λένιν, Άπαντα τόμος 9, σελ. 98 Αγγλική έκδοση).

Ποια τάξη, κατά την άποψη του Λένιν, θα μπορούσε να οδηγήσει λοιπόν την αστικοδημοκρατική επανάσταση; "Μένει ο "λαός", που είναι το προλεταριάτο και η αγροτιά. Το προλεταριάτο μπορεί να στηριχθεί στον εαυτό του για να προχωρήσει μέχρι το τέλος, γιατί πηγαίνει πολύ μακρύτερα από τη δημοκρατική επανάσταση. Και είναι γι' αυτό που το προλεταριάτο μάχεται στην πρώτη γραμμή για τη δημοκρατία και απορρίπτει περιφρονητικά την ηλίθια και ανάξια λόγου συμβουλή να πάρει υπόψη του την οπισθοχώρηση της  αστικής τάξης" (Στο ίδιο)

Εναντίον ποιανού κατευθύνονταν αυτά τα λόγια; Στον Τρότσκι και τη Διαρκή Επανάσταση; Όχι νέβαια. Ας δούμε τι έγραφε ο Τρότσκι την ίδια εποχή με τον Λένιν: " Ο αγώνας για τα συμφέροντα όλης της Ρωσίας έχει πέσει στα χέρια της μοναδικής τώρα υπάρχουσας ισχυρής τάξης στη χώρα, του βιομηχανικού προλεταριάτου. Γι' αυτό το λόγο το βιομηχανικό προλεταριάτο έχει τεράστια πολιτική σημασία και γι' αυτό ο αγώνας για την απελευθέρωση της Ρωσίας από τον εφιάλτη του απολυταρχισμού που την πνίγει, έχει μετατραπεί στον αγώνα ανάμεσα στον απολυταρχισμό και το βιομηχανικό προλεταριάτο, σ' έναν αγώνα τον οποίο οι αγρότες μπορεί να δώσουν αξιοσέβαστη υποστήριξη, αλλά δεν μπορούν να παίξουν ηγετικό ρόλο". (Τρότσκι, Αποτελέσματα και Προοπτικές, σελ. 198, Αγγλική Έκδοση). Και συνεχίζει: "Ο εξοπλισμός της επανάστασης στην Ρωσία σημαίνει πρώτα και πάνω απ' όλα τον εξοπλισμό των εργατών. Γνωρίζοντάς το και αποφεύγοντάς το αυτό οι φιλελεύθεροι αποφεύγουν τελείως την πολιτοφυλακή. Παραδίνουν ακόμα και τις θέσεις τους στην απολυταρχία χωρίς μάχη, όπως ακριβώς ο αστός Θιέρσος παρέδωσε το Παρίσι και την Γαλλία στον Βίσμαρκ απλώς για να αποφύγει τον εξοπλισμό των εργατών."

Πάνω στο ζήτημα της συμπεριφοράς προς τα αστικά κόμματα οι ιδέες του Λένιν και του Τρότσκι βρίσκονταν σε πλήρη αλληλεγγύη ενάντια στους Μενσεβίκους, οι οποίοι κρύβονταν πίσω από την αστική φύση της επανάστασης χρησιμοποιώντας τη ως ένα μανδύα για την υποταγή των εργατικών κομμάτων στην αστική τάξη. Επιχειρηματολογώντας ενάντια στην ταξική συνεργασία, τόσο ο Λένιν όσο και ο Τρότσκι εξήγησαν ότι μόνο η εργατική τάξη σε συμμαχία με τις αγροτικές μάζες θα μπορούσε να φέρει σε πέρας τα καθήκοντα της αστικοδημοκρατικής επανάστασης.

1906 : Ο ΤΡΟΤΣΚΙ, Ο ΝΤΟΪΤΣ ΚΑΙ Ο ΠΑΡΒΟΥΣ

Όμως πως ήταν δυνατόν για τους εργάτες να έρθουν στην εξουσία σε μια καθυστερημένη, ημιφεουδαρχική χώρα όπως η τσαρική Ρωσία; Ο Τρότσκι απάντησε σ' αυτό το επιχείρημα με τον ακόλουθο τρόπο: "Είναι δυνατόν (έγραφε το 1905) να έρθουν οι εργάτες στην εξουσία σε μια οικονομικά καθυστερημένη χώρα γρηγορότερα απ' ότι σε μια ανεπτυγμένη χώρα … κατά τη γνώμη μας, η Ρώσικη επανάσταση θα δημιουργήσει συνθήκες στις οποίες η εξουσία θα μπορέσει να περάσει στα χέρια των εργατών … και στην περίπτωση της νίκης της επανάστασης έτσι πρέπει να γίνει … προτού οι πολικοί αστέρες του αστικού φιλελευθερισμού έχουν την ευκαιρία να επιδείξουν πλήρως τα ταλέντα τους για τη διακυβέρνηση". (Τρότσκι, Αποτελέσματα και Προοπτικές, σελ. 195, Αγγλική Έκδοση).

 Σήμαινε αυτό, όπως αργότερα ισχυρίστηκαν οι σταλινικοί, ότι ο Τρότσκι αρνήθηκε την αστική φύση της επανάστασης; Ο ίδιος ο Τρότσκι εξηγεί: "Στην επανάσταση, στο ξεκίνημα του 20ου αιώνα, τα άμεσα αντικειμενικά καθήκοντα της οποίας είναι επίσης αστικά, εμφανίζεται ως μια κοντινή προοπτική το αναπόφευκτο, ή τουλάχιστον το πιθανό, της πολιτικής κυριαρχίας του προλεταριάτου. Το ίδιο το προλεταριάτο θα δει ότι αυτή η κυριαρχία δεν είναι απλά ένα περαστικό "επεισόδιο" όπως κάποιοι ρεαλιστές Φιλισταίοι ελπίζουν, όμως μπορούμε τώρα να αναρωτηθούμε: Είναι αναπόφευκτο να συντριβεί η προλεταριακή επανάσταση πάνω στα τείχη της αστικής επανάστασης ή είναι δυνατόν στις δοσμένες παγκόσμιες ιστορικές συνθήκες να μπορεί το προλεταριάτο να ανακαλύψει ότι βρίσκεται μπροστά στη προοπτική του σπασίματος αυτών των τειχών; Εδώ είμαστε αντιμέτωποι με τα ζητήματα της τακτικής:  Δουλεύουμε συνειδητά για μια εργατική κυβέρνηση καθώς η ανάπτυξη της επανάστασης φέρνει αυτό το στάδιο κοντύτερα ή πρέπει να θεωρήσουμε εκείνη την στιγμή τη πολιτική εξουσία μια συμφορά την οποία η αστική επανάσταση την σπρώχνει προς τους εργαζόμενους και την οποία αυτή θα είναι καλύτερο να την αποφύγει; " (Τρότσκι, Αποτελέσματα και Προοπτικές, σελ. 199-200, δική μας έμφαση).

Το 1905, μόνο ο Τρότσκι ήταν έτοιμος να υπερασπιστεί την ιδέα ότι είναι δυνατόν να θριαμβεύσει η σοσιαλιστική επανάσταση στην Ρωσία πριν από την Δυτική Ευρώπη. Ο Λένιν είχε ακόμα μια ασαφή θέση. Γενικά η θέση του Τρότσκι ήταν πολύ κοντά σ' αυτή των Μπολσεβίκων, όπως ο ίδιος ο Λένιν παραδέχθηκε αργότερα. Όμως το 1905 μόνο ο Τρότσκι ήταν προετοιμασμένος να θέσει την ανάγκη για τη σοσιαλιστική επανάσταση στη Ρωσία μ' ένα καθαρό και τολμηρό τρόπο. Δώδεκα χρόνια αργότερα η ιστορία επρόκειτο να αποδείξει ότι είχε δίκιο.