ΕΠΑΝΕΝΩΣΗ ΜΠΟΛΣΕΒΙΚΩΝ - ΜΕΝΣΕΒΙΚΩΝ;

Την περίοδο της επαναστατικής ανάκαμψης οι δύο πτέρυγες του κινήματος ξαναενοποιήθηκαν. Όμως η ενότητα ήταν περισσότερο τυπική παρά ουσιαστική. Με την νέα ύφεση του κινήματος η τάση των Μενσεβίκων προς τον οπορτουνισμό ξαναεμφανίσθηκε, βρίσκοντας μία ξεκάθαρη έκφραση στην περίφημη φράση του Πλεχάνωφ: «Οι εργάτες δεν θα έπρεπε να είχαν πάρει τα όπλα.»

Όταν οι διαφορές μεταξύ των δύο τάσεων για άλλη μια φορά εμφανίσθηκαν, ξανά ο Τρότσκι υιοθέτησε μία πολιτική θέση πολύ παρόμοια με αυτή των Μπολσεβίκων. Η πραγματική διαφορά μεταξύ του Τρότσκι και του Λένιν σε αυτή την περίοδο δεν ήταν πάνω σε πολιτικά ζητήματα, αλλά στην «συμβιβαστική» τάση του Τρότσκι. Για να χρησιμοποιήσουμε ένα αδόκιμο όρο, ο Τρότσκι ήταν ένας «οπαδός της ενότητας».

Όμως, με κανένα τρόπο δεν ήταν μόνος του σε αυτό. Το προχώρημα της επανάστασης είχε δώσει μία τεράστια ώθηση στο κίνημα για την επανένωση των δυνάμεων του Ρώσικου Μαρξισμού. Οι Μπολσεβίκοι και Μενσεβίκοι εργάτες αγωνίσθηκαν πλάι-πλάι κάτω από τα ίδια συνθήματα. Κοινές επιτροπές του κόμματος εμφανίσθηκαν αυθόρμητα. Η επανάσταση έσπρωξε τους εργάτες και των δύο φραξιών να δουλέψουν μαζί.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 1905 υπήρξε μία συνεχής και αυθόρμητη διαδικασία ενότητας από τα κάτω. Χωρίς να περιμένουν οδηγίες από τα πάνω, οι κομματικές οργανώσεις των Μπολσεβίκων και των Μενσεβίκων απλά συγχωνεύθηκαν. Αυτό το γεγονός μερικώς εξέφρασε το φυσικό ένστικτο των εργατών για ενότητα, αλλά επίσης και το γεγονός, όπως έχουμε ήδη δει, ότι οι Μενσεβίκοι ηγέτες είχαν σπρωχθεί προς τα αριστερά από την πίεση της βάσης. Τελικά, με εισήγηση της Κεντρικής Επιτροπής των Μπολσεβίκων συμπεριλαμβανομένου και του Λένιν, αναπτύχθηκαν κινήσεις για να φέρουν την ενοποίηση. Μέχρι το Δεκέμβρη του 1905 οι δύο ηγεσίες είχαν συγχωνευθεί ολοκληρωτικά. Υπήρχε μία ενωμένη Κεντρική Επιτροπή.

Ο Τρότσκι είχε σταθερά υποστηρίξει την επανένωση στην εφημερίδα του «Nachalo» και είχε επιχειρήσει να παραμείνει εκτός της φραξιονιστικής διαπάλης, αλλά συνελήφθη και φυλακίσθηκε για το ρόλο του στο Σοβιέτ πριν από το 4ο (Ενοποιητικό) Συνέδριο που έγινε στη Στοκχόλμη. Το ενοποιητικό συνέδριο διεξήχθη το Μάη του 1906 στη Στοκχόλμη, αλλά ήδη μέχρι εκείνη τη στιγμή το επαναστατικό κίνημα είχε εξασθενήσει, και μαζί  με αυτό και το αγωνιστικό πνεύμα και τα «αριστερά» λόγια των Μενσεβίκων. Ήταν αναπόφευκτη μια διαμάχη ανάμεσα στους συνεπείς επαναστάτες και εκείνους που είχαν ήδη εγκαταλείψει τις μάζες και συμφιλιώθηκαν με την αντίδραση. Η ήττα της εξέγερσης της Μόσχας το Δεκέμβρη του 1905 αποτέλεσε την αρχή του τέλους της επανάστασης του 1905.

 Τα γεγονότα του Δεκεμβρίου σημάδεψαν επίσης και μία αποφασιστική στροφή στη στάση των αποκαλούμενων «φιλελευθέρων». Η αστική τάξη ενώθηκε σε ένα σώμα απέναντι στην «τρέλα» του Δεκεμβρίου. Στην πραγματικότητα οι Φιλελεύθεροι είχαν ήδη περάσει με το μέρος της αντίδρασης από τον Οκτώβρη, μετά την αποδοχή από τον Τσάρο ενός νέου συντάγματος. Όμως τώρα εμφανίσθηκαν με το πραγματικό τους πρόσωπο. Δεν ήταν, φυσικά η πρώτη φορά στην ιστορία που έχουμε ένα τέτοιο φαινόμενο. Ακριβώς το ίδιο πράγμα προέκυψε στην επανάσταση του 1848, όπως εξήγησαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς.

Στην πραγματικότητα οι Μενσεβίκοι είχαν ταχθεί υπέρ της συνθηκολόγησης με τους Φιλελεύθερους αστούς που στην πράξη είχαν πάει ανοικτά με τη Συντακτική Μοναρχία και είχαν παραδοθεί στον αυτοκράτορα. Η ουσία της διαφοράς του Λένιν με τους Μενσεβίκους ήταν ακριβώς αυτό: «Η δεξιά πτέρυγα του κόμματός μας δεν πιστεύει στην πλήρη νίκη της παρούσας αστικοδημοκρατικής επανάστασης στη Ρωσία. Φοβάται μια τέτοια νίκη, δε βάζει ρητά και κατηγορηματικά το σύνθημα μιας τέτοιας νίκης μπροστά στο λαό. Συνεπώς είχαν παραπλανηθεί από την θεμελιωδώς λανθασμένη ιδέα που είναι στην πραγματικότητα ένας εκχυδαϊσμός του Μαρξισμού, ότι μόνο η αστική τάξη μπορεί «ανεξάρτητα» να πραγματοποιήσει την αστική επανάσταση ή ότι μόνο η αστική τάξη μπορεί να ηγηθεί στην αστική επανάσταση. Ο ρόλος του προλεταριάτου ως η πρωτοπορία στον αγώνα για την πλήρη και αποφασιστική νίκη της αστικής επανάστασης δεν είναι καθαρός στους δεξιούς Σοσιαλδημοκράτες.» (Λένιν, Διαλεκτά Έργα, τόμος 10,σελ. 377-8, Αγγλική έκδοση)

Σαν τον Τρότσκι και ο Λένιν ήταν υπέρ της οργανωτικής ενοποίησης, αλλά δεν εγκατέλειψε τον ιδεολογικό αγώνα, διατηρώντας μια σταθερή θέση σε όλα τα βασικά ζητήματα των τακτικών και των προοπτικών. Στην πράξη, ενώ το Κόμμα ήταν τυπικά ενοποιημένο, από την αρχή ήταν διαιρεμένο σε δύο αντιμαχόμενες τάσεις, την επαναστατική και την οπορτουνιστική πτέρυγα. Στο ρεφορμισμό ή την επανάσταση, στην ταξική συνεργασία ή στην ανεξάρτητη προλεταριακή πολιτική. Αυτά ήταν τα βασικά ζητήματα τα οποία διαχώρισαν τους Μπολσεβίκους από τους Μενσεβίκους. Οι βασικές διαφορές εμφανίσθηκαν αμέσως πάνω στο ζήτημα της συμπεριφοράς απέναντι στη Δούμα ( Βουλή) και στα αστικά κόμματα. Σε αυτά τα θεμελιώδη ζητήματα η θέση του Λένιν και του Τρότσκι ήταν ταυτόσημες, όπως ο ίδιος ο Λένιν τόνισε στο 5ο Συνέδριο (Λονδίνο) του ΣΔΚΡ (1907). Στην πορεία του διαλόγου για την στάση απέναντι στα αστικά κόμματα, ο Λένιν σχολίασε:

«Ο Τρότσκι εξέφρασε στον Τύπο τη συμφωνία του με την άποψη για την οικονομική κοινότητα των συμφερόντων ανάμεσα στο προλεταριάτο και την αγροτιά στην παρούσα επανάσταση στη Ρωσία. Ο Τρότσκι αναγνώρισε την ανάγκη και την χρησιμότητα ενός αριστερού μπλοκ ενάντια στη φιλελεύθερη αστική τάξη. Αυτά τα γεγονότα είναι επαρκή για μένα για να αναγνωρίσω ότι ο Τρότσκι έχει έλθει πιο κοντά στις απόψεις μας…έτσι έχουμε εδώ σύμπνοια σε βασικά σημεία στο ζήτημα της στάσης προς τα αστικά κόμματα.»Lawrence and Wishart 1962). (Λένιν, Διαλεκτά Έργα, τόμος 12 σελ. 470 Έκδοση

Προχωρώντας από μία διαφορετική αφετηρία, ο Τρότσκι αγωνιζόταν για το ίδιο πράγμα όπως και ο Λένιν. Η εφημερίδα του  «Πράβδα» που είχε βάση τη Βιέννη είχε μεγάλη δημοτικότητα. Ένας αριθμός Μπολσεβίκων ηγετών υποχρεώθηκαν να χρησιμοποιήσουν την «Πράβδα» για να φέρουν κοντά την ένωση των Μπολσεβίκων και των Μενσεβίκων. Στη συνάντηση του Παρισιού, ο Κάμενεφ και ο Ζηνόβιεφ, τώρα από τους πιο στενούς συνεργάτες του Λένιν, πρότειναν το κλείσιμο του «Προλετάριου» και πρότειναν ότι η «Πράβδα» θα έπρεπε να γίνει δεκτή ως το επίσημο όργανο της Κεντρικής Επιτροπής του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος!

 Αυτή η πρόταση υποστηρίχθηκε και από άλλους, όπως ο Τόμσκι. Η πρόταση στην πραγματικότητα πέρασε παρά την θέληση του Λένιν, ο οποίος πρότεινε τη δημιουργία μιας δημοφιλούς Μπολσεβίκικης εφημερίδας και ενός μηνιαίου θεωρητικού περιοδικού. Στο τέλος έφθασαν σ’ ένα συμβιβασμό μέσα από τον οποίο ο «Προλετάριος» θα εξακολουθούσε να βγαίνει, όχι περισσότερο από μία φορά το μήνα. Εν τω μεταξύ συμφωνήθηκε να έλθουν σε διαπραγματεύσεις με τον Τρότσκι με σκοπό να γίνει η «Πράβδα» το επίσημο όργανο της ΚΕ του Σοσιαλδημοκρατικού κόμματος. Αυτό το περιστατικό δείχνει τη δύναμη των συμβιβαστικών τάσεων στις γραμμές των Μπολσεβίκων και μας λέει αρκετά για τη συμπεριφορά των Μπολσεβίκων απέναντι στον Τρότσκι αυτή την περίοδο.

Το θεμελιώδες λάθος του Τρότσκι εκείνη την περίοδο, όπως έχουμε ήδη τονίσει, βρίσκεται στο «συμβιβασμό» του, την ιδέα της πιθανότητας της ενοποίησης ανάμεσα στους Μπολσεβίκους και τους Μενσεβίκους. Αυτό ήταν  που ονομάσθηκε «Τροτσκισμός». Ο Τρότσκι χρησιμοποίησε την εφημερίδα, τη δημοφιλή «Πράβδα» της Βιέννης για αυτό το σκοπό και για ένα διάστημα φάνηκε να έχει κάποια επιτυχία. Πολλοί Μπολσεβίκοι ηγέτες συμφωνούσαν με αυτόν σε αυτό το ζήτημα. Στην Κεντρική Επιτροπή οι Μπολσεβίκοι Ρόζκοφ και Νόγκιν ήταν υπέρ του συμβιβασμού, όπως επίσης ήταν υπέρ και τα μέλη της Συντακτικής Επιτροπής του «Σοσιαλδημοκράτη» Κάμενεφ και Ζηνόβιεφ.

Η έντονη καταγγελία  του «Τροτσκισμού» (δηλαδή του συμβιβασμού) από το Λένιν εκείνη την εποχή στόχευε σε εκείνους τους Μπολσεβίκους που έτειναν σε αυτή τη θέση. Βλέπε το γράμμα προς το Ζηνόβιεφ 11 (24) Αυγούστου 1909. Σε αυτό και σε άλλα κείμενα αυτής της περιόδου ο Λένιν αναφέρεται στον Τρότσκι με πολύ σκληρούς όρους.

Δεν είναι γενικά κατανοητό ότι ο κύριος λόγος της οξύτητας του τόνου του Λένιν, όταν εξαπέλυε την πολεμική του ενάντια στον Τρότσκι κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου και μέχρι τη Φεβρουαριανή επανάσταση, ήταν ακριβώς η επιμονή τέτοιων τάσεων μέσα στο Μπολσεβίκικο κόμμα. Στην πραγματικότητα, ότι ήταν γνωστό ως «Τροτσκισμός» ήταν ακριβώς η συμβιβαστικότητα. Αυτή ήταν η κατηγορία που ο Λένιν, όχι άδικα, απηύθυνε ενάντια στον Τρότσκι εκείνη την εποχή. Η οξύτητα της γλώσσας του Λένιν σε αυτές τις πολεμικές υπαγορεύτηκε από το γεγονός ότι, κάτω από την αμφίεση του «Τροτσκισμού», επιτιθόταν στην πραγματικότητα στις συμβιβαστικές τάσεις στην ηγεσία της δικιάς του φράξιας.

Ο Τρότσκι είχε εκνευρίσει το Λένιν με την άρνησή του να ενταχθεί στην τάση των Μπολσεβίκων αν και δεν υπήρχαν πραγματικές πολιτικές διαφορές που να τους διαχωρίζουν. Ο Τρότσκι προσκολλήθηκε στην ιδέα ότι, αργά ή γρήγορα, ένα νέο επαναστατικό κύμα θα μπορούσε να σπρώξει τα καλύτερα στοιχεία και των δύο τάσεων να ενώσουν τις δυνάμεις. Κρατώντας αυτή τη «συμβιβαστική» θέση ο Τρότσκι έκανε το πιο σημαντικό λάθος της ζωής του, όπως ο ίδιος παραδέχθηκε πολύ αργότερα.

Όμως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα πράγματα δεν ήταν τόσο καθαρά εκείνη την εποχή. Ο ίδιος ο Λένιν, σε πάνω από μία περιπτώσεις, προσπάθησε να διατηρήσει καλές σχέσεις με συγκεκριμένα στρώματα των Μενσεβίκων. Το 1908 έφθασε σε μια συμφωνία με τον Πλεχάνωφ ενώ ακόμα, σύμφωνα με το Λουνατσάρσκι, «ονειρεύτηκε μία συμμαχία με το Μαρτώφ». Όμως η εμπειρία επρόκειτο να αποδείξει ότι αυτό είναι αδύνατο. Οι δύο τάσεις, η επαναστατική και η ρεφορμιστική, βάδιζαν σε δύο διαφορετικές κατευθύνσεις. Αργά ή γρήγορα ήταν αναπόφευκτο ένα ολοκληρωτικό σπάσιμο.

Με πρωτοβουλία του Τρότσκι αναπτύχθηκε μία κίνηση για σύγκληση μιας ειδικής Ολομέλειας για να διώξουν τους δεξιούς διασπαστές και τους υπεραριστερούς «Οτζοβιστές» και να εγκαθιδρύσουν την ενότητα ανάμεσα στους Μπολσεβίκους και τους αριστερούς Μενσεβίκους. Ο Λένιν αντιτάχθηκε σε αυτό. Αντιτάχθηκε στη συμμετοχή σε μία Ολομέλεια στοιχείων που ντε φάκτο είχαν φύγει από το κόμμα. Στο τέλος ο σκεπτικισμός του Λένιν φάνηκε να είναι βάσιμος. Η δεξιόστροφη κίνηση των Μενσεβίκων είχε πάει πολύ μακριά. Η αριστερή πτέρυγα των Μενσεβίκων (Μάρτωφ) αρνήθηκε να σπάσει με τη δεξιά πτέρυγα και η προσπάθεια της ενότητας έσπασε σύντομα ως αποτέλεσμα των αξεπέραστων διαφορών. Ο Τρότσκι αργότερα παραδέχθηκε έντιμα το λάθος του πάνω σε αυτό το ζήτημα. Ο Λένιν έβγαλε τα αναγκαία συμπεράσματα και έσπασε αποφασιστικά με τους Μενσεβίκους το 1912,  πραγματική ημερομηνία της δημιουργίας του Μπολσεβίκικου κόμματος.

Το 1911 άνοιξε μία νέα περίοδος αγώνων που συνέχισε μέχρι το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Η πρόσφατα αφυπνισμένη εργατική τάξη κινήθηκε γρήγορα προς τα αριστερά. Κάτω από αυτές τις συνθήκες ο δεσμός με τους Μενσεβίκους ήταν ένα εμπόδιο στην ανάπτυξη του Κόμματος. Η απόφαση του Λένιν να σπάσει με τους Μενσεβίκους και να οργανώσει ένα ξεχωριστό κόμμα επιβεβαιώθηκε πλήρως από τα γεγονότα. Πολύ σύντομα οι Μπολσεβίκοι αντιπροσώπευαν την αποφασιστική πλειοψηφία της εργατικής τάξης. Την περίοδο 1912-14, τα 4/5 των οργανωμένων εργατών της  Πετρούπολης υποστήριζαν τους Μπολσεβίκους. Σημαντικό ρόλο έπαιξε η ίδρυση μιας μπολσεβίκικης καθημερινής εφημερίδας που πήρε το όνομα της «Πράβδα», μία κίνηση που πίκρανε παραπέρα τις σχέσεις με τον Τρότσκι. Όμως όλες οι διαμαρτυρίες του ήταν ανώφελες. Όσον αφορούσε την πλειοψηφία των ενεργών εργατών, οι Μενσεβίκοι είχαν δυσφημισθεί από την πολιτική  της συνεργασίας με την αστική τάξη.

Ο Τρότσκι για άλλη μια φορά βγήκε στο προσκήνιο ενάντια στη διάσπαση επιχειρώντας, χωρίς επιτυχία, να εργασθεί για την ενότητα. Ήταν αυτό το λάθος που τον διαχώρισε από το Λένιν. Όμως αυτό ήταν ένα έντιμο λάθος, το λάθος ενός γνήσιου επαναστάτη που έχει στην καρδιά του τα συμφέροντα του κινήματος. Πολλά χρόνια αργότερα ο Τρότσκι ασχολήθηκε ειλικρινά με αυτό το λάθος. Το 1924 ο Τρότσκι έγραψε στην επιτροπή για την Ιστορία του Κόμματος:

«Όπως έχω πολλές φορές δηλώσει, στις διαφωνίες μου με τους Μπολσεβίκους πάνω σε μια σειρά σημαντικά ζητήματα, το λάθος ήταν δικό μου. Για να υπογραμμίσω ακριβώς με λίγα λόγια τη φύση και την έκταση εκείνων των πρώην διαφωνιών μεταξύ εμένα και του Μπολσεβικισμού, θα πω αυτό: Κατά τη διάρκεια που ήμουν έξω από το Μπολσεβίκικο κόμμα, κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου όταν οι διαφορές μου με το Μπολσεβικισμό έφθασαν το ανώτερό τους σημείο, η απόσταση που με χώριζε από τις απόψεις του Λένιν δεν ήταν ποτέ τόσο μεγάλη όσο η απόσταση που χωρίζει την τωρινή θέση των Στάλιν-Μπουχάριν από τις βάσεις του Μαρξισμού και του Λενινισμού.»