Όπως θα ήταν εξάλλου αναμενόμενο, οι σύγχρονοι αστοί κριτές της Επανάστασης, έχουν διατηρήσει την πιο κακεντρεχή τους μοχθηρία για τις πιο συνεπείς επαναστατικές φυσιογνωμίες. Ο Ροβεσπιέρος, αφού σπιλώθηκε για πολλές γενεές, τώρα γίνεται ανεκτός με μια απρόθυμη, είναι η αλήθεια, αποδοχή. Αλλά τον Μαρά, αυτόν τον υπέροχα θαρρετό άνδρα, συνεχίζουν να του συμπεριφέρονται σα ψόφιο σκύλο, ενώ άνδρες όπως τον Χέμπερτ, που ήταν ο πλέον συνεπής ηγέτης των μαζών, σχεδόν δεν τον αναφέρουν.

Ο μεγαλύτερος όμως πρωταγωνιστής της Επανάστασης δεν έχει όνομα. Είναι ο ίδιος ο επαναστατημένος λαός, εκείνοι οι αμέτρητοι άγνωστοι και ατραγούδιστοι ήρωες και ηρωίδες, οι οποίοι αποτέλεσαν τον βασικό μοχλό κίνησης της όλης διαδικασίας. Σε όποιο σημείο επιτρέπουν για τις μάζες έστω κάποιο ελάχιστο ρόλο, αυτός ο ρόλος που τους δίνεται είναι αυτός άμυαλων και άβουλων ζώων, τα οποία αναμίχθηκαν σε μια τυφλή εξέγερση ενάντια στα δεινά που υπέφεραν.

Ούτε η αλήθεια είναι πως το αυθόρμητο κίνημα των μαζών, έπαιξε τον πιο σπουδαίο ρόλο. Αλλά ακόμα και εδώ το κίνημα δεν ήταν απόλυτα αυθόρμητο. Είχε τους τοπικούς του ηγέτες, παρόλο που τα ονόματά τους δε έμειναν στην Ιστορία. Οι μάζες ήταν οργανωμένες με τρόπο ανάλογο με τα πολιτικά κόμματα.

Τα βασικά κύτταρα της Επανάστασης, ιδιαίτερα στο Παρίσι, αλλά και στις επαρχίες, ήταν οι λέσχες και οι μυστικές εταιρίες. Είναι αδύνατο να υποβαθμίσουμε τη σημασία οργανώσεων όπως οι επαναστατικές λέσχες, οι οποίες είχαν σα μοντέλο την μορφή οργάνωσης της Λέσχης των Ιακωβίνων ( «Η Εταιρία των Φίλων του Συντάγματος») στο Παρίσι. Εκεί οι μάζες έρχονταν να συζητήσουν τα φλέγοντα ζητήματα της ημέρας, να ακούσουν τους πιο δημοφιλείς ηγέτες, να επιδοκιμάσουν και να σφυρίξουν, να επιχειρηματολογήσουν και να διαπληκτιστούν. Να αποφασίσουν.

Χρησιμοποιώντας σα μέσο τις λέσχες τους, οι μάζες ασκούσαν πίεση στους εκλεγμένους εκπροσώπους τους στην Εθνική Συνέλευση. Κινητοποιούσαν την κοινή γνώμη. Δρούσαν σαν το εστιακό σημείο για να διοχετευτεί η δυσαρέσκεια. Με πολλούς τρόπους έπαιξαν ρόλο αντίστοιχο των Σοβιέτ στη Ρώσική Επανάσταση.

Επίσης, με αντίστοιχο τρόπο όπως στα Σοβιέτ, η πρόοδος της Επανάστασης καθορίστηκε από την άνοδο και την πτώση των πολιτικών τάσεων μέσα στις λέσχες, όπου η πιο ακραία τάση πάντα διαδεχόταν την πιο μετριοπαθή. Αυτή η διαδικασία ολοκλήρωσε τελικά την πορεία της και τελικά εκτονώθηκε. Μια αντίστοιχη διαδικασία μπορεί εξάλλου να παρατηρηθεί και στην Αγγλική Επανάσταση των μέσων του 17ου αιώνα, όπου ο Πρότυπος Στρατός του Κρόμγουελ έπαιξε έναν ανάλογο ρόλο με τις λέσχες και τα Σοβιέτ.

Μέχρι τα τέλη του 1790, η λέσχη των Ιακωβίνων στο Παρίσι αριθμούσε 1,100 μέλη. Σχεδόν όλα ανήκαν στη ριζοσπαστική μεσαία τάξη. Την περίοδο που έπεσε η μοναρχία, υπήρχαν πάνω από χίλιες τοπικές εταιρίες συνδεδεμένες με αυτή τη λέσχη και στα μέλη συμπεριλαμβάνονταν τεχνίτες και άλλα προλεταριακά και ημι-προλεταριακά στοιχεία, παρόλο που η ηγεσία παρέμενε σταθερά στα χέρια μεσοαστών επαγγελματιών, όπως του Ροβεσπιέρου.

Πιο σημαντική ακόμα ήταν η Κομμούνα του Παρισιού και οι αναρίθμητες τοπικές κοινότητες που την αντέγραψαν στην επαρχία. Τον Ιούνη του 1789, οι 407 εκλεγμένοι αντιπρόσωποι της «Etats-généraux» εγκαταστάθηκαν στο ξενοδοχείο «Hôtel de Ville» του Παρισιού, σχηματίζοντας μια ανεπίσημη δημοτική κυβέρνηση. Μέχρι τον Δεκέμβρη του 1789, οι τοπικές εξεγέρσεις είχαν εγκαταστήσει παρόμοια σώματα στις πόλεις και στα χωριά σε ολόκληρη τη Γαλλία. Αυτά τα σώματα έτειναν να συσπειρωθούν, ώστε να σχηματίσουν την εστία και το οργανωτικό κέντρο του επαναστατικού κινήματος. Αυτό συνέβη ιδίως στο Παρίσι, αλλά επίσης εμφανίστηκε και σε άλλες περιοχές.

Τον Αύγουστο του 1792, οι περιοχές της εργατικής τάξης του Παρισιού αποτέλεσαν την εστία απ’ όπου ξεκίνησε μια εξέγερση ενάντια στη νομοθετική συνέλευση, συντρίβοντας τους «Τουιγιέρους» και συλλαμβάνοντας το Βασιλιά. Απαιτούσαν καθολικό δικαίωμα ψήφου για τους άντρες και τη ψήφιση ενός νέου Εθνικού Συμβουλίου. Επίσης, ανακήρυξαν μια επαναστατική κυβέρνηση ή αλλιώς «Κομμούνα» στο Παρίσι. Ο Ροβεσπιέρος εξελέγη σε αυτήν.

Στην Κομμούνα κυριαρχούσε η ακραία πτέρυγα των Ιακωβίνων του Παρισιού. Κατ’ ουσία, δόθηκε η αφορμή για μια κατάσταση ανάλογη με τη δυαδική εξουσία στη Ρώσικη Επανάσταση μετά την πρώτη Επανάσταση του Φεβρουαρίου του 1917. Η Κομμούνα λειτουργούσε παράλληλα με την Εθνοσυνέλευση και της εξάσκησε διαρκή πίεση. Παρείχε μια βάση για το Ροβεσπιέρο και την αριστερή πτέρυγα των Ιακωβίνων. Κάτω από την πίεση της Κομμούνας, μια ενιαία νομοθετική-δικαστική συνέλευση εξελέγη τελικά, στη βάση του γενικού δικαιώματος ψήφου των ανδρών στα τέλη του 1792. Αυτή ήταν η κινητήρια δύναμη που ώθησε την Επανάσταση προς τα μπρος.

Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΒΑΣΤΙΛΗΣ