ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΣΚΟΠΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

Tου Ορέστη Δούλου

Το κίνημα ενάντια στην παγκοσμιοποίηση και τους ευρωπαϊκούς και παγκόσμιους οργανισμούς του κεφαλαίου, που ξεπήδησε με  έναν αυθόρμητο τρόπο με τις διαδηλώσεις στο Σηάτλ, έχει βάλει την σφραγίδα του στην παγκόσμια πολιτική σκηνή. Μετά το Σηάτλ η Πράγα, το Γκέτεμποργκ, η Νίκαια, η Γένοβα, η Θεσσαλονίκη και δεκάδες άλλες πόλεις γίνονται σημείο συνάθροισης για όλους εκείνους τους νέους, τους ανέργους, τους διανοούμενους και τους εργαζόμενους που θέλουν να δείξουν την αντίθεσή τους στην λεγόμενη «νέα τάξη πραγμάτων».

Ο όρος παγκοσμιοποίηση πρωτοεμφανίζεται στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και ουσιαστικά περιγράφει την επέκταση των οικονομικών σχέσεων μεταξύ των διαφόρων χωρών μέχρι την δημιουργία μια παγκόσμιας οικονομίας, στους νόμους της οποίας υπάγεται κάθε εθνική οικονομία. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι η σημερινή φάση του καπιταλισμού μπορεί να περιγραφεί πιο ολοκληρωμένα με τον όρο ιμπεριαλισμός, με την σημερινή παγκοσμιοποίηση να αποτελεί το ανώτατό του στάδιο, αφού οι μεταβολές από την εποχή που εισήγαγε τον όρο ο Λένιν είναι μόνο ποσοτικές (όξυνση των  αντιθέσεων, της εκμετάλλευσης του Τρίτου Κόσμου, των ανισοτήτων και της αλληλοδιείσδυσης των οικονομιών σε παγκόσμιο επίπεδο με την ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων).

Η ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ

Ας δούμε όμως πιο συγκεκριμένα τα χαρακτηριστικά αυτού του νέου κινήματος που αποτελεί την πρώτη ξεκάθαρη έκφραση της δυσαρέσκειας που αναπτύσσεται ενάντια στον καπιταλισμό τα τελευταία 4-5 χρόνια.

Αναφορικά με τη σύνθεση του, είναι γεγονός πως οι κοινωνικές δυνάμεις που συμμετείχαν στο ξεκίνημα του ήταν κυρίως φοιτητές, άνεργοι, εργαζόμενοι προσωρινής απασχόλησης και τμήματα των μικροαστών και της διανόησης (από τον Τόνι Νέγκρι μέχρι την «Greenpeace» και αναρχικούς), με την εργατική τάξη να μειοψηφεί.

 Όμως η ανάπτυξη του εργατικού κινήματος τα τελευταία δύο χρόνια με μαζικές απεργίες σε όλη την Ευρώπη, με επαναστάσεις και εξεγέρσεις στην Λ. Αμερική και μαζικές αντιπολεμικές διαδηλώσεις παντού, είχε σαν αποτέλεσμα την μερική ενίσχυση της συμμετοχής των εργαζομένων στις κινητοποιήσεις ενάντια στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση. Η παραπάνω εξέλιξη διέψευσε την επικρατούσα άποψη ότι η εργατική τάξη δεν πρόκειται να κινηθεί.

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΠΟΥ ΚΥΡΙΑΡΧΟΥΝ ΣΤΟ ΚΙΝΗΜΑ

Όπως είναι λογικό, η κατά κύριο λόγο μικροαστική σύνθεση του κινήματος ενάντια στην παγκοσμιοποίηση (κυρίως κατά την γέννησή του) το οδήγησε στο να υιοθετήσει απόψεις σε πολλές περιπτώσεις μικροαστικές και ουτοπικές. Είναι αλήθεια ότι παρατηρείται μια έλλειψη κατανόησης για τις πραγματικές αιτίες της κοινωνικής αδικίας, της καταστροφής του περιβάλλοντος και της στυγνής κυριαρχίας του κεφαλαίου.

Η πλειοψηφία των «ακτιβιστών» και διανοούμενων που συμμετέχουν σε αυτό το κίνημα κατηγορούν αφηρημένα το κεφάλαιο για «λογικές τζόγου, κοντόφθαλμες πολιτικές επιλογές και έλλειψη οικονομικού ήθους». Η δική τους αντιπρόταση της «κοινωνικής οικονομικής αγοράς» αντιμετωπίζει , όπως λένε, την οικονομική ανηθικότητα της άρχουσας τάξης μέσω του μποϋκοτάζ των πολυεθνικών, της εναλλακτικής αλυσίδας παραγωγής και εμπορίου και της έκκλησης των καταναλωτών  για ενίσχυση των μικρών παραγωγών.

Πρέπει να πούμε εδώ ότι το ζήτημα της  λειτουργίας της οικονομίας δεν έχει καμιά ηθική πτυχή. Ας μην ξεχνάμε ότι η παραγωγή και το εμπόριο στον καπιταλισμό γεννήθηκαν για να είναι άδικα και άνισα. Ουσιαστικά, οι ιδέες περί «δίκαιου εμπορίου» δεν είναι τίποτα άλλο από την έκφραση των κοινωνικών ομάδων όπως οι μικρομαγαζάτορες και οι μικροί αγρότες που αντιμετωπίζουν την παρακμή λόγω της σήψης του καπιταλισμού. Είναι αφελές να πιστεύει κανείς ότι είναι δυνατό να αλλάξει ολόκληρος ο μηχανισμός του συστήματος ξεκινώντας από τον τελευταίο κρίκο της αλυσίδας που είναι η κατανάλωση.

Όλη η παραπάνω εμμονή στο ζήτημα της κατανάλωσης πηγάζει από την επίσης επικρατούσα άποψη στο κίνημα ότι όλα ανάγονται στο ζήτημα της αλλαγής της συνείδησης  των ανθρώπων και μόνο, οι οποίοι όμως παρουσιάζονται αποκλειστικά ως καταναλωτές (ή αλλιώς πολίτες). Αυτή η λογική παραβλέπει τελείως την ταξική κοινωνική πραγματικότητα και τα συμφέροντα της συντριπτικής πλειοψηφίας του πληθυσμού παγκόσμια, της εργατικής τάξης.

Δεν είναι εξάλλου τυχαίο ότι για τους κύκλους του ¨κινήματος ενάντια στην παγκοσμιοποίηση «η τάξη των εργαζομένων έχει πάψει να παίζει έναν κεντρικό ρόλο στην διαμάχη και έχει ενσωματωθεί στο σύστημα»… Αυτό που δεν καταλαβαίνουν όλοι αυτοί οι διανοούμενοι και μικροαστοί είναι ότι οι εργάτες είναι καταδικασμένοι να βγάζουν επαναστατικά συμπεράσματα και να κινητοποιούνται σαν τάξη εξαιτίας της θέσης τους στην παραγωγή. Και ο ρόλος τους αυτός σε συνδυασμό με το ότι πλειοψηφούν στην κοινωνία, τους κατατάσσει στην πιο επαναστατική τάξη στην ιστορία! Εξάλλου το ειδικό βάρος της κίνησης των εργαζομένων είναι μεγαλύτερο από αυτό όλων των υπολοίπων κινημάτων για τον απλό λόγο ότι είναι οι μόνοι που παράγουν κοινωνικό πλούτο: όταν αυτοί σταματήσουν να παράγουν όλη η κοινωνία νεκρώνεται!

Ένα άλλο ιδιαίτερα σημαντικό ιδεολογικό στοιχείο του κινήματος, είναι η θέση απέναντι στα διάφορα διεθνή καπιταλιστικά φόρουμ. Σύμφώνα με τους ισχυρισμούς των περισσοτέρων συμμετεχόντων, το Δ.Ν.Τ., οι «G8», ο Π.Ο.Ε., η Ε.Ε. και οι άλλοι καπιταλιστικοί οργανισμοί και ενώσεις αποτελούν τα ίδια τα αίτια της εκμετάλλευσης και των ανισοτήτων. Έτσι, η λύση που προτείνουν περιορίζεται στον εκδημοκρατισμό και την μεταρρύθμιση προς το «πιο ηθικό και δίκαιο» και σε πιο προχωρημένο επίπεδο, στην κατάργησή τους.

Απαντώντας στα παραπάνω πρέπει να πούμε ότι όλα αυτά τα αστικά επιτελεία δεν είναι τίποτα περισσότερο από την θεσμική έκφραση των συμφερόντων των καπιταλιστών και όχι τα αίτια του προβλήματος. Η μεταρρύθμιση ή η κατάργησή τους δεν αποτελούν λύση, αλλά μια αστεία ουτοπία. Η εξήγηση είναι απλή: αν αυτοί οι οργανισμοί έπαυαν να λειτουργούν προς όφελος των πολυεθνικών, οι οποίες και τους χρηματοδοτούν, τότε θα τους έκλειναν και θα δημιουργούσαν νέους! Η μόνη ρεαλιστική λύση είναι η απαλλοτρίωση των πολυεθνικών μαζί με τις μεγάλες χρηματιστικές ενώσεις και η μεταφορά του ελέγχου της οικονομίας από τα χέρια των καπιταλιστών σε αυτά των εργαζομένων, με στόχο τον δημοκρατικό σχεδιασμό της παραγωγής που θα λειτουργεί προς όφελος της πλειοψηφίας της κοινωνίας και όχι μιας χούφτας ανθρώπων.

Μήπως όμως, τελικά το πρόβλημα στην σημερινή πραγματικότητα είναι το νεοφιλελεύθερο πρόσωπο του καπιταλισμού που περιορίζει το κοινωνικό κράτος; Αυτή είναι μια άποψη που βρίσκει πάρα πολλούς υποστηριχτές, οι οποίοι  αντιπροτείνουν το μοντέλο του προστατευτισμού. Στην λογική αυτή, που στην ουσία της διεκδικεί  μια αδιέξοδη πολιτική σταθεροποίησης του συστήματος στα πρότυπα της εποχής της μεταπολεμικής ανάπτυξης, απαντάμε ότι τα δεινά του καπιταλισμού δεν οφείλονται σε λανθασμένα οικονομικά μοντέλα διαχείρισης, αλλά είναι άμεσα παράγωγα της ίδιας του της λειτουργίας. Μιας λειτουργίας που βασίζεται στην αναρχία στην παραγωγή και στην ληστρική φύση της ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής, η οποία επιβάλλει την κατάργηση του «κοινωνικού» χαρακτήρα του κράτους, όταν αυτό δεν εξυπηρετεί την βουλιμική διάθεση του κεφαλαίου για μεγιστοποίηση του κέρδους. Εξάλλου, μια προσπάθεια επιβολής προστατευτικών μέτρων θα έριχνε κατακόρυφα το παγκόσμιο εμπόριο και θα προκαλούσε μια πρωτοφανή διεθνή οικονομική κρίση με καταστροφικές συνέπειες.

ΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ  ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ

Οι μέθοδοι του κινήματος ενάντια στην παγκοσμιοποίηση καθορίζονται κυρίως από την λογική των λεγόμενων ακτιβιστών που έχουν αυτοανακηρυχθεί  σε μια νέα επαναστατική πρωτοπορία. Η άποψη ότι «το κίνημα είναι το παν» (κινηματισμός) και το ότι όποιος έχει τον ελεύθερο χρόνο, την θέληση και τα μέσα να ταξιδεύει ανά τον κόσμο για να διαδηλώνει συμβάλει περισσότερο στην αλλαγή της κοινωνίας, είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό των κινητοποιήσεων.

Οι ακτιβιστές δρώντας ως αυτόκλητοι εκπρόσωποι της κοινωνίας κάνουν αφηρημένες εκκλήσεις για διαρκή «κινητικότητα και σύγκρουση σε όλα τα επίπεδα». Η τακτική αυτή συνοψίζεται σε τρία ζητήματα:

1.     Στις μεταφερόμενες διαδηλώσεις.

2.     Στις εσωτερικές διαδικασίες του κινήματος.

3.     Στη τυφλή βία και την λογική της «κοινωνικής ανυπακοής».

Όσον αφορά το πρώτο ζήτημα είναι προφανές ότι η τακτική αυτή μπορεί να ακολουθηθεί μόνο από μια μικρή ομάδα ανθρώπων (συνήθως για ευνόητους λόγους δεν είναι εργαζόμενοι) ο αριθμός των οποίων, όπως έχει αποδειχθεί, τείνει να περιορίζεται με το πέρασμα του χρόνου. Ξέρουμε πολύ καλά ότι δεν είναι δυνατό να κρατούνται χιλιάδες άνθρωποι  σε μια διαρκή κατάσταση κινητικότητας. Τα κινήματα είναι η εξαίρεση στην ιστορία και όχι ο κανόνας.

Από την άλλη μεριά, το γεγονός της συνεχούς κίνησης δημιουργεί μια σειρά προβλήματα στις εσωτερικές διαδικασίες του κινήματος. Έτσι, η γνήσια δημοκρατία στην διαδικασία λήψης αποφάσεων συνήθως απουσιάζει, αφού σπάνια γίνονται ψηφοφορίες στις συναντήσεις και συχνά δεν υπάρχει ενδεικτική αντιπροσώπευση. Όλα τα παραπάνω ενισχύονται από την έλλειψη συγκεκριμένων στόχων και αιτημάτων που θα μπορούσαν να προσδιορίσουν  με έναν σαφή τρόπο και το οργανωτικό μοντέλο που απαιτείται.

Επιπρόσθετα, η στάση μιας μεγάλης μερίδας του κινήματος στο ζήτημα της βίας και της κοινωνικής ανυπακοής είναι ένα ζήτημα που επιδέχεται κριτική. Το ερώτημα που θα πρέπει πάντα να τίθεται σε τέτοιες περιπτώσεις είναι πότε είναι απαραίτητη η βία, για ποιο λόγο και σε τι εξυπηρετεί το κίνημα. Οι αναρχικοί, αλλά και αρκετοί αριστεριστές ακτιβιστές προτάσσουν το σύνθημα «σύγκρουση παντού: στον δρόμο, στις σχολές, στους χώρους δουλειάς» Θεωρούν ύψιστη επαναστατική πράξη το σπάσιμο βιτρινών και την σύγκρουση με τους μηχανισμούς καταστολής του αστικού κράτους! Φυσικά το ζήτημα της βίας δεν πρέπει να προσεγγίζεται ηθικά. Κανείς δεν αμφισβητεί την συμβολική σημασία της παρακώλυσης των συναντήσεων του Π.Ο.Ε. ή του Δ.Ν.Τ.. Όμως είναι ανόητη αυταπάτη να πιστεύει κανείς ότι αυτού του είδους η «άμεση δράση» είναι ο τρόπος για να ανατρέψουμε το καπιταλιστικό σύστημα. Αντίθετα, τέτοιου είδους τακτικές δίνουν το άλλοθι στο αστικό κράτος να ενισχύει τα μέσα καταστολής που στο μέλλον θα τα χρησιμοποιήσει ενάντια στο εργατικό κίνημα.

ΟΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ Η ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ

Το αυθόρμητο του κινήματος ενάντια στην παγκοσμιοποίηση σε συνδυασμό με την αδυναμία του, προγραμματική και οργανωτική, αλλά και της άρνησής του για άμεση οργανική και προγραμματική σύνδεση με το εργατικό κίνημα καθιστούν τις προοπτικές του δυσοίωνες. Χωρίς συγκεκριμένους στόχους και ξεκάθαρη αντίληψη για την κοινωνία και την πραγματική αιτία των προβλημάτων που είναι η ίδια η φύση του καπιταλισμού, είναι καταδικασμένο να χαθεί κάτω από την σκιά της αναπόφευκτης κίνησης της εργατικής τάξης, που βλέπουμε να συντελείται ήδη με θεαματικό τρόπο στη Λ. Αμερική και στα πρώτα της στάδια στην Ευρώπη.   

Αρχικά, πρέπει να εξηγήσουμε ότι η παγκοσμιοποίηση σαν κλιμάκωση της ενοποίησης των εθνικών οικονομιών δεν είναι απαραίτητα ένα κακό φαινόμενο από μόνο του και αυτό γιατί ουσιαστικά βάζει τις βάσεις για έναν παγκόσμιο σχεδιασμό της οικονομίας προς όφελος της πλειοψηφίας της κοινωνίας.

Στις επιθέσεις και την εκμετάλλευση των καπιταλιστών σε διεθνές επίπεδο, χρειάζεται να απαντήσουμε με τον διεθνή, μαζικό και οργανωμένο αγώνα των εργατών και της νεολαίας. Όμως ο αγώνας αυτός δεν μπορεί να περιοριστεί ενάντια στην μία ή την άλλη πολυεθνική ή στην αφηρημένη προσπάθεια να κλείσει ο κάθε καπιταλιστικός οργανισμός.

Ο στόχος μας πρέπει να είναι να θέσουμε ένα τέλος στο καπιταλιστικό σύστημα και αυτό μπορεί να επιτευχθεί παλεύοντας για:

·          Την εθνικοποίηση των τραπεζών και των μεγάλων μονοπωλίων

·          Την απαλλοτρίωση όλου του πλούτου που έχει συγκεντρωθεί σε μια μικρή μερίδα ανθρώπων για να τον χρησιμοποιήσουμε για τον σχεδιασμό μιας παγκόσμιας οικονομίας με έναν δημοκρατικό τρόπο και τη συμμετοχή των ίδιων των εργαζομένων